Dövlət məktəbi bütün cəmiyyətə xidmət edir. Onun siniflərində müxtəlif maddi imkanlara, fərqli ailə ənənələrinə və inanclara malik uşaqlar oxuyurlar. Məktəbin vəzifəsi bu fərqliliklər içərisində hər bir şagird üçün ortaq təhsil mühiti yaratmaqdır. Bunun üçün dərs proqramından davranış normalarına, qiymətləndirmədən geyim tələblərinə qədər əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qaydalar mövcuddur.
Azərbaycanın seçdiyi hüquqi modeldə həmin mühit dünyəvi xarakter daşıyır. Bu prinsip məktəbin gündəlik fəaliyyətini ayrı-ayrı ailələrin dini yanaşmalarından asılı vəziyyətə salmadan təşkil etməyə imkan verir.
Dünyəvilik fərqli inancların birlikdə yaşamasının hüquqi əsasıdır
Azərbaycan Konstitusiyası dövlətin dünyəvi xarakterini təsbit edir. Konstitusiyanın 18-ci maddəsinə görə, din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır. Konstitusiyanın 48-ci maddəsi isə insanların dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, hər hansı dinə etiqad etmək və ya etməmək hüququnu qoruyur.
Bu hüquqi quruluşda dövlət məktəbinin hər hansı etiqadı şagird üçün üstünlük və ya çatışmazlıq meyarına çevirməməsi əsasdır. Uşağın təhsil imkanları ailəsinin dini baxışından asılı olmamalıdır. Müəllim onun biliyini qiymətləndirir, məktəb isə hər bir şagirdin ümumi qaydalara uyğun təhsil almasını təmin edir. Valideynin borcu ümumi qaydalara riayət etməkdir.
Dünyəvilik həm də ailələrin bir-birinin seçimlərinə hökm etməsinin qarşısını alan prinsipdir. Bir ailənin qəbul etdiyi dini yanaşma digər ailənin uşağı üçün məcburi məktəb normasına çevrilməməlidir. Dövlət məktəbinin qaydaları hamının istinad edə biləcəyi hüquqi əsaslarla müəyyənləşdirilməlidir.
Bu baxımdan məktəbin dünyəvi xarakteri dərsliklərin məzmunu ilə yanaşı, idarəetmədə, müəllim–şagird münasibətlərində və gündəlik məktəb həyatında da nəzərə alınır. Geyim tələbləri həmin mühitin təşkilinə xidmət edən vasitələrdən biridir.
Əfqanıstan təhsilin dini-siyasi qərarlardan asılılığının nəticələrini göstərir
Dövlət modeli ilə təhsil arasındakı əlaqəni anlamaq üçün Talibanın idarə etdiyi Əfqanıstanın təcrübəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. UNESCO-nun 2026-cı ilin avqustunda açıqladığı məlumata görə, bu ölkədə təxminən 2,4 milyon qız orta təhsildən kənarda qalıb. Əfqanıstan qızların və qadınların ibtidai pillədən sonrakı təhsilə çıxışını rəsmən qadağan edən yeganə ölkədir. Halbuki 2021-ci ildə ölkədə təxminən bir milyon qız orta təhsil alırdı.
Bu vəziyyətin nəticələri məktəbə gedə bilməyən uşaqların sayı ilə məhdudlaşmır. Bugünkü şagird gələcəkdə müəllim, həkim, mühəndis və ya sahibkar ola bilərdi. Təhsil yolunun bağlanması onun şəxsi həyat imkanlarını daraldır, ölkənin isə mütəxəssis ehtiyatını zəiflədir.
UNICEF-in 2026-cı il təhlilində qızların təhsilinə və qadınların əmək fəaliyyətinə qoyulan məhdudiyyətlərin yaratdığı uzunmüddətli iqtisadi itki ildə ən azı 84 milyon dollar məbləğində qiymətləndirilir. Hesabatda mövcud tendensiyalar davam edərsə, 2030-cu ilədək qadın müəllimlərin və qadın səhiyyə işçilərinin sayında müvafiq olaraq 20 min və 5 400 nəfərədək azalma baş verə biləcəyi göstərilir.
Əfqanıstan nümunəsini göstərməklə həmin ölkədəki vəziyyəti Azərbaycana şamil etmək istəmirik. Müqayisə təhsil hüququnun siyasi və dini yozumlardan asılı vəziyyətə düşməsinin nəticələrini göstərir. Uşağın məktəbə davam etməsi, bilik qazanması və gələcək peşəsini seçməsi ictimai müzakirənin əsas meyarı olmalıdır.
Məktəbin qaydası ilə şəxsi həyatın sərhədi
Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin şagirdləri üçün vahid geyim tələblərini dəqiqləşdirir. Sənəd formanın vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan əlavə geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmədiyini müəyyənləşdirir. Valideynlərin tələblərə riayət olunmasını təmin etməsi, tətbiqlə bağlı məsələlərin Pedaqoji Şurada həlli və forma seçimi barədə qərarın açıqlanması da nəzərdə tutulur.
Bu qərarın tətbiq dairəsi dövlət ümumi təhsil müəssisələridir. O, insanların bütün gündəlik həyatına aid ümumi geyim qadağası yaratmır. Məktəbdənkənar şəxsi seçimlər ayrıca hüquqi çərçivədə həyata keçirilir.
Biz şagirdin təhsilini qorumaq istəyirik
Dövlət məktəbində qaydaların mövcudluğu normaldır. Onların tətbiqi isə aydın izah, ardıcıllıq və uşağın ləyaqətinə hörmət tələb edir. Məktəb rəhbərliyi geyimlə bağlı qərarı valideynə çatdırmalı, anlaşılmazlığı vaxtında həll etməli və bütün şagirdlərə eyni hüquqi meyarla yanaşmalıdır.
Valideynin sual vermək, etirazını bildirmək və qanuni qaydada müraciət etmək imkanı var. Lakin uşağın dərslərə davam etməsinə mane olmaq onun gələcək imkanlarına birbaşa təsir edir. Böyüklərin fikir ayrılığı nəticəsində itirilən dərs günləri sonradan uşağın biliyində boşluqlar yaradır. Azərbaycan Konstitusiyasının 42-ci maddəsi təhsil hüququnu və pulsuz icbari ümumi orta təhsilin təminatını müəyyənləşdirir.
Dünyəvi məktəbin gücü bütün uşaqları ortaq bilik və hüquq mühitində birləşdirməsindədir. Onun qaydaları ailələrin müxtəlifliyini nəzərə alaraq təhsilin ümumi məqsədini qorumağa xidmət etməlidir. Bu məqsəd uşağın məktəbdə qalması, bilik qazanması və gələcəyini daha geniş imkanlar əsasında qurmasıdır. Bunu hamı nəzərə almalıdır.
