Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 8-də Türkmənistana işgüzar səfərə gedib. Azərbaycan Türkmənistan əlaqələri Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya əməkdaşlıq platformasının geosiyasi bütövləşməsinin dərinləşməsində nə kimi rol oynaya bilər? İlham Əliyevin bu səfəri, orada aparılan danışıqlar, imzalanacaq sənədlər Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın vahid geosiyasi məkana çevrilməsində necə rol oynaya biləcək?
Politoloq Tural İsmayılov baki-xeber.com-a şərhində bildirdi ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Türkmənistan səfərinə Cənubi Qafqaz–Mərkəzi Asiya münasibətlərinin dərinləşməsi prizmasından baxdıqda, burada əsas məsələ ayrı-ayrı dövlətlər arasında münasibətlərin inkişafından daha geniş prosesdir. “Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini yalnız ikitərəfli formatlarda deyil, regional əməkdaşlıq mexanizmləri daxilində də inkişaf etdirir və Türkmənistan bu prosesdə Xəzərin şərq sahilini Cənubi Qafqazla birləşdirən əsas tərəfdaşlardan biridir.
Azərbaycan və Türkmənistanın coğrafi mövqeyi bu münasibətlərə xüsusi əhəmiyyət verir. Bir tərəfdə Azərbaycanın nəqliyyat, logistika və enerji infrastrukturu, digər tərəfdə Türkmənistanın Mərkəzi Asiyadakı mövqeyi və Xəzərə çıxışı dayanır. Bu iki imkanın bir-biri ilə əlaqələndirilməsi Xəzəri ayırıcı məkan olmaqdan çıxarıb, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanı birləşdirən iqtisadi və nəqliyyat platformasının əsas elementinə çevirə bilər”.
T.İsmayılovun fikrincə, bu baxımdan İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri yalnız ikitərəfli siyasi təmas kimi qiymətləndirilməməlidir. “Səfər Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət görüşü ilə eyni vaxtda keçirilir və Azərbaycan artıq bu formatda tamhüquqlu iştirak edir. Bu, Bakı ilə Mərkəzi Asiya paytaxtları arasında münasibətlərin epizodik xarakterdən çıxaraq daha ardıcıl regional dialoq müstəvisinə keçdiyini göstərir.
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətləri regional əməkdaşlığın praktiki dayaqlarından birinə çevrilə bilər. Nəqliyyat, tranzit, logistika, enerji, ticarət və investisiya sahələrində əldə ediləcək yeni razılaşmalar yalnız iki ölkəyə deyil, bütövlükdə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasındakı əlaqələrə təsir göstərəcək.
Ən mühüm istiqamətlərdən biri Orta Dəhlizdir. Mərkəzi Asiyanın müxtəlif ölkələrindən gələn yüklərin Xəzər üzərindən Azərbaycan vasitəsilə Cənubi Qafqaza, daha sonra Türkiyə və Avropa istiqamətinə daşınması üçün vahid və koordinasiyalı nəqliyyat sistemi lazımdır. Bu sistemin Xəzər hissəsində Azərbaycan–Türkmənistan əməkdaşlığının güclənməsi marşrutun davamlılığını və iqtisadi əhəmiyyətini artırmaq imkanına malikdir.
Burada söhbət yalnız daha çox yük daşımaqdan getmir. Limanlar, dəmir yolları, avtomobil yolları, gömrük sistemləri və logistika mərkəzləri arasında koordinasiya artırılarsa, ayrı-ayrı nəqliyyat xətləri tədricən vahid regional nəqliyyat şəbəkəsinə çevrilə bilər. Beləliklə, Mərkəzi Asiyanın Xəzər vasitəsilə Azərbaycan və Cənubi Qafqaz bazarlarına çıxışı daha sistemli xarakter ala bilər.
Enerji istiqaməti də bu prosesin ikinci mühüm sütunudur. Türkmənistanın enerji potensialı ilə Azərbaycanın tranzit və enerji infrastrukturu arasında əməkdaşlığın genişlənməsi Xəzər regionunda yeni imkanlar yarada bilər. Ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, elektrik enerjisi və bərpaolunan enerji layihələri də gələcək əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığı da bu baxımdan diqqət çəkir. Əgər enerji istehsalı, ötürülməsi və ixracı üzrə layihələr nəqliyyat bağlantıları ilə paralel inkişaf etdirilərsə, Cənubi Qafqaz-Mərkəzi Asiya əməkdaşlığı yalnız ticarət və tranzit deyil, həm də enerji təhlükəsizliyi və enerji keçidi baxımından daha bütöv xarakter ala bilər.
İmzalanacaq sənədlərin əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Sənədlərin siyasi bəyanat səviyyəsində qalması ilə onların konkret mexanizmlər yaratması arasında ciddi fərq var. Əgər yeni razılaşmalar nəqliyyat, logistika, ticarət, gömrük, enerji, investisiya və rəqəmsal bağlantı sahələrində praktik əməkdaşlığı sürətləndirirsə, onda bu sənədlər Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında regional inteqrasiyanın institusional bazasını möhkəmləndirə bilər.
Digər tərəfdən, Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin inkişafı Özbəkistan, Qazaxıstan və digər Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin də genişlənməsinə əlavə imkan yaradır. Çünki Azərbaycan-Türkmənistan xətti təkbaşına qapalı bir ikitərəfli münasibət deyil; o, Mərkəzi Asiyanın Xəzərə, Xəzərin isə Azərbaycan üzərindən Cənubi Qafqaza və Avropaya çıxış imkanlarının bir hissəsidir.
Bu prosesin siyasi tərəfi də az əhəmiyyətli deyil. Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında əməkdaşlıq nə qədər çox institusional xarakter alarsa, iki regionun siyasi gündəliklərinin bir-birinə yaxınlaşması da bir o qədər mümkün olur. Burada vahid dövlət və ya formal siyasi blok yaratmaqdan söhbət getmir. Söhbət ortaq maraqlar ətrafında davamlı məsləhətləşmə, iqtisadi əlaqə, nəqliyyat və enerji infrastrukturlarının uyğunlaşdırılması ilə formalaşan daha sıx regional əməkdaşlıq məkanından gedir.
Məhz buna görə Azərbaycanın bu prosesdə rolu xüsusi görünür. Azərbaycan coğrafi baxımdan Cənubi Qafqazda yerləşsə də, Xəzər vasitəsilə Mərkəzi Asiyanın nəqliyyat və enerji sistemləri ilə birbaşa əlaqələnir. Bu mövqe Bakıya iki region arasında siyasi və iqtisadi bağlantıların inkişafında mühüm iştirak imkanı verir”-deyə T.İsmayılov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
