Rusiya rəqiblərinin əldə etdiyi üstünlükləri neytrallaşdırmaq üçün tez-tez nüvə silahı təhdidindən istifadə edir.
Prezident Vladimir Putinin Valday Forumundakı son çıxışında Kalininqradın blokadaya alınması ehtimalları fonunda səsləndirdiyi nüvə xəbərdarlığı Qərbə ünvanlanmış mesaj kimi diqqət çəkirdi.
Putin kinayəli tərzdə, təxminən belə bir fikir səsləndirdi: biz istəməsək də, NATO nüvə silahının tətbiqi üçün zəmin yaradır.
Putin xəbərdarlıq etdi ki, Avropa tərəfindən Kalininqrad vilayətinə və ya Rusiyanın digər ərazilərinə hücum olacağı təqdirdə, nüvə silahından istifadə məsələsi Moskvanın gündəminə dərhal daxil olacaq. Son illərdə Putinin özü də daxil olmaqla, Kreml rəsmiləri Avropa ölkələrinə qarşı yönəlmiş çoxsaylı oxşar bəyanat və xəbərdarlıqlar səsləndiriblər.
Bu, Rusiyanın rəsmi ritorikasında Avroatlantik regiona ünvanlanan sonuncu nüvə təhdidi də olmayacaq. Nüvə silahının tətbiqi perspektivinin daim gündəmdə saxlanılması Rusiyanın strategiyasının dərin qatlarını üzə çıxarır: Moskva Ukraynada maksimalist məqsədlərinə nail ola bilmədikcə, nüvə ritorikasının sərtləşməsi onun strateji problemlərinin “simvollarından” birinə çevrilir.
Nüvə doktrinasının yenilənməsiKreml Ukraynadakı müharibənin uzanması ilə NATO-nun kollektiv hərbi potensialı arasında korrelyasiya qurarkən nüvə siyasətinin əsaslarını yenidən nəzərdən keçirmək zərurəti ilə üzləşdi. Moskva yaxşı anlayır ki, Şimali Atlantika Alyansının kollektiv müdafiə imkanlarını adi silahlarla neytrallaşdırmaq son dərəcə çətindir. Digər tərəfdən, Kremlin daxili təhlükəsizlik narahatlıqlarını artıran başqa bir amil də var: Putin administrasiyası Ukraynanın Rusiyaya qarşı əməliyyatlarının yalnız konvensional silahlarla endirilən zərbələrlə məhdudlaşmadığını görür.
Ukrayna qüvvələrinin birbaşa Rusiya ərazisinə daxil olaraq kəşfiyyat fəaliyyəti həyata keçirməsi Rusiyanın təhlükəsizlik sistemindəki zəiflikləri üzə çıxarır.
Təsadüfi deyil ki, 2024-cü ildə Rusiya Federasiyasının yenilənən nüvə doktrinası (Nüvə Silahlarının Qarşısının Alınması üzrə Dövlət Siyasətinin Əsasları) qüvvəyə mindi.
Nüvə çəkindirməsi üzrə dəyişikliklər edilməsi ölkənin üzləşdiyi hərbi-siyasi çətinliklər və Yevgeni Priqojinin üsyanının üzə çıxardığı təhlükəsizlik boşluqları fonunda baş verdi.
Hərçənd bütün bu hadisələr Rusiyanın Ukrayna teatrındakı kampaniyasına qarşı simmetrik toplu yarada bilmədi, ancaq Putin təzələnən doktrina ilə nüvə silahının tətbiqinə dair təsir dairəsini genişləndirməyi zəruri hesab etdi.
Əvvəllər nüvə silahı əsasən Rusiyanın və müttəfiqlərinin təhlükəsizliyinə qarşı son dərəcə ciddi təhdidlər yarandıqda, xüsusilə dövlətin mövcudluğunu təhlükə altına alan hallarda çəkindirmə vasitəsi kimi nəzərdə tutulurdu.
Yeni doktrinada isə nüvə silahının mümkün tətbiqini ekzistensial təhlükə anında əsaslandıra biləcək təsir dairəsi genişləndirilib:
- Rusiya və İttifaq Dövlətinə — Rusiya ilə Belarusun birliyinə — qarşı təcavüz ayrıca ssenari kimi nəzərdə tutulur;
- Suverenliyə və ərazi bütövlüyünə qarşı adi silahlarla həyata keçirilən təcavüzün kritik təhlükə yaratması nüvə silahından istifadə ilə bağlı meyarlar sırasında yer alır;
- Hava-kosmik hücum vasitələrinin kütləvi tətbiqi ayrıca əsas kimi göstərilir, müəyyən hərbi infrastruktur obyektlərinə hücumlarla bağlı şərtlər də daha konkret ifadə olunur.
Yenilənmiş nüvə doktrinası Putinin Qərbə qarşı təzyiq vasitələrindən birini gücləndirmək cəhdidir. Moskva bununla Qərbin Ukraynaya hərbi yardımını məhdudlaşdırmağa və risklərdən çəkinən Avropa müttəfiqləri arasında fikir ayrılıqlarını dərinləşdirməyə çalışır.
Doktrinanın yenilənməsinə və siyasi xəbərdarlıqlara baxmayaraq, nə Ukraynanın müqaviməti zəiflədi, nə də NATO-nun əsas strateji mövqeləri köklü şəkildə dəyişdi. Məhz belə bir şəraitdə Putin Valday Forumunda nüvə silahı məsələsini gündəmdə saxlayaraq təhdidlərinin ciddi qəbul edilməli olduğuna eyham vurur. Bununla belə, nüvə təhdidlərinin yaratdığı qorxu ilə real hərbi-siyasi imkanlar arasındakı sərhədi müəyyənləşdirmək lazımdır.
Nüvə müharibəsindən qaçmaqNüvə müharibəsi üçün start düyməsinin basılması qarşılıqlı məhvolma riski səbəbindən son dərəcə ağır qərardır. Rusiyanın belə bir addımı NATO-nun adekvat cavab zərbəsi ehtimalını kəskin artırar. Moskva geniş nüvə arsenalı və qabaqcıl silah sistemləri ilə öyünsə də, NATO-nun cavab zərbəsi potensialı Kremlin hesablamalarında mühüm amil olaraq qalır.
NATO-nun nüvə siyasəti 2024-cü ildə yenilənərək Alyansın strateji sənədlərinə, o cümlədən 2022-ci il Strateji Konsepsiyasına, nüvə çəkindirməsi ilə bağlı prinsiplərə və sammitlərdə dövlət və hökumət başçılarının qəbul etdiyi qərarlara əsaslanır. Bu siyasət həm çəkindirməni, həm də mümkün nüvə eskalasiyasının qarşısının alınmasını hədəfləyir.
NATO-nun nüvə prinsipləri əsasən çəkindirmə və kollektiv müdafiə məntiqinə söykənərək diplomatik-siyasi dilə malikdir. Rusiya da öz nüvə siyasətini müdafiə və çəkindirmə çərçivəsində təqdim edir, lakin onun interpretasiyasında daha kəskin və təhdidedici elementlər nəzərə çarpır. Hər iki tərəfin yanaşmasından asılı olmayaraq, nüvə silahının tətbiqi fəlakətli nəticələr doğura bilər. Müxtəlif nüvə müharibəsi ssenarilərinin modelləşdirilməsi göstərir ki, belə bir qarşıdurmanın humanitar nəticələri milyonlarla insanın həyatı bahasına başa gələ bilər.
Bu, həm Rusiya, həm də NATO üçün ciddi xəbərdarlıqdır. Bununla yanaşı, Rusiyanın Qərbə qarşı hesablamalarında nəzərə aldığı başqa bir məqam da var: NATO-nun nüvə dövlətlərindən biri olan Fransa Nüvə Planlaşdırma Qrupunda iştirak etmir və nüvə silahından istifadə barədə qərarı suveren hüquqlarına əsaslanır. Ancaq bu, Fransanın heç zaman kollektiv müdafiədə iştirak etməyəcəyi anlamını vermir. Həmin məsələ NATO-nun kollektiv nüvə planlaşdırması ilə Fransanın müstəqil nüvə çəkindirmə qüvvəsi arasındakı münasibətdə aydınlaşır.
Fransa Hərbi Dəniz Qüvvələrinin strateji atom sualtı qayıqları Biskay körfəzi də daxil olmaqla, Atlantik okeanından Moskvanı hədəf ala biləcək nüvə və raket potensialına malikdir.
Bununla belə, Paris Moskva ilə birbaşa nüvə qarşıdurmasına girməkdə maraqlı olmadığını nümayiş etdirir və nüvə eskalasiyasının qarşısının alınmasına üstünlük verir.
Avropanın Rusiyanın mümkün nüvə hücumuna necə cavab verəcəyi məsələsi bir neçə amildən asılıdır. Böyük Britaniya və Fransa müstəqil nüvə potensialına malikdirlər, lakin ABŞ-nin belə bir böhran zamanı hansı qərarı verəcəyi də strateji hesablamalar baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqtonun Avropa təhlükəsizliyinə uzunmüddətli sadiqliyi ilə bağlı yaranan suallar, qitənin yenidən silahlanması və dəqiq zərbə imkanlarına yatırılan investisiyalar çəkindirmənin məntiqinə təsir göstərir.
ABŞ-nin Avropa ilə münasibətlərində məsafələrin genişlənməsi ehtimalı Avropa dövlətlərini öz müdafiə imkanlarını gücləndirməyə sövq edir. Lakin bu prosesin Transatlantik nüvə çəkindirməsinə konkret təsirləri siyasi qərarlardan və hərbi planlaşdırmadan asılıdır.
ABŞ-nin nüvə strategiyasının yenilənməsi ilə bağlı müzakirələr də bu kontekstdə diqqət çəkir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının hazırda icra etdiyi strateji nüvə yenilənməsi barədə məlumatlar məhdud olsa da, rəsmi sənədlər kritik dönüşü nümayiş etdirir. Bu yanaşma, taktiki nüvə silahlarının cəbhə xəttində yayılmasını və adi hərbi münaqişələrin ilkin mərhələlərində tətbiqini nəzərdə tutur. Senatın Silahlı Qüvvələr Komitəsinə təqdim edilmiş 2026-cı il Milli Müdafiə Strategiyasının İcrasına dair Yenilənmə Hesabatının sətirləri arasında bunu oxumaq olur. Sənəd nüvə arsenalının modernləşdirilməsi, ABŞ-nin eyni vaxtda həm Rusiya, həm də Çin tərəfindən gələn təhdidləri neytrallaşdırmaq strategiyasını rəsmiləşdirir və xüsusilə Hind-Sakit okean regionunda Çinin yüksəlişini cilovlamağı əsas xətt kimi müəyyən edir. Vaşinqtonun yeni doktrinal yanaşması rəqiblərin nüvə şantajlarına qarşı daha çevik, strateji və taktiki nüvə variantlarına tam hazır olmağı tələb edir. Yeni doktrinal yanaşma genişmiqyaslı strateji müharibələrdənsə, regional münaqişələrdə eskalasiyanı idarə etmək üçün məhdud nüvə variantlarının rolunun artırılmasına fokuslanır. Bunları nəzərə alanda belə təəssürat yaranır ki, Rusiya hərbi-siyasi elitasında gizli bir həyəcan yenə mövcuddur: Görəsən nüvə müharibəsi başlasa, NATO-nun və onun lokomotivi olan ABŞ-nin cavabı necə olacaq?
Vaşinqtonun belə bir strateji yanaşması regional münaqişələrdə rəqiblərin taktiki nüvə təhdidlərinə qarşı müxtəlif cavab variantlarının saxlanılmasını tələb edə bilər. Burada əsas məqsəd yalnız genişmiqyaslı strateji müharibəyə hazırlaşmaq deyil, həm də regional böhranlarda eskalasiyanın idarə olunması üçün mümkün variantları nəzərdən keçirməkdir.
Beləliklə, Rusiya hərbi-siyasi elitasında mühüm bir sualın mövcud olduğunu ehtimal etmək olar: nüvə müharibəsi başlasa, NATO-nun, xüsusilə də Alyansın aparıcı hərbi gücü olan ABŞ-nin cavabı necə olacaq? Təhdidləri səsləndirən tərəf Rusiya olduğuna görə, bu sual ilk növbədə Moskvanın strateji hesablamaları baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Rusiyanın ənənəvi nüvə təhdidlərinin real hərbi niyyətin göstəricisi, yoxsa rəqibləri qorxutmağa yönəlmiş siyasi vasitə olması məsələsini də məhz bu prizmadan qiymətləndirmək mümkündür.
Rusiyanın nüvə potensialı ilə adi hərbi qüvvələrinin eyni strateji məkanlarda yerləşməsi səbəbindən Kalininqrad vilayəti və Kola yarımadası xüsusilə həssas gərginlik ocaqlarıdır.
Nüvə ssenarilərinin modelləşdirilməsi göstərir ki, böhranın ilkin mərhələsindəki risklərlə uzunmüddətli döyüşlərin yaratdığı təhlükələr bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir. Belə ssenarilərdə ənənəvi mənada qalibiyyət konsepsiyasından danışmaq mümkün deyil.
Hətta Rusiya tərəfindən “Perimetr” (“Ölü Əl”) kimi avtomatlaşdırılmış kütləvi cavab zərbəsi sistemlərinin işə salınması belə, qlobal miqyasda qarşılıqlı təmin edilmiş məhvlə nəticələnir.
Buna görə həm NATO-nun, həm də Rusiyanın nüvə müharibəsinin mümkün ssenarilərini nəzərdən keçirməsinə baxmayaraq, belə bir qarşıdurmadan yayınmaq üçün ciddi strateji səbəbləri var.
İtirilmiş geosiyasi nüfuzun nüvəsindəRusiyanın nüvə dili ilə onun regional və qlobal siyasəti arasında yaxın əlaqələri düşünəndə fərqli analitik çərçivə yaranır. Kreml ABŞ hegemoniyasını azaltmaq üçün atom bombalarının yaratdığı isterikaya arxalanır. Bu hissi sürətlə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində saxlamaq, həyəcanı böyütmək Rusiyanın təbliğat aparatının geosiyasi əsaslandırmalarında rol alır. Bunun üçün Rusiyanın nüvə propaqandasını aparan çevrələri daha qanlı tezislərlə çıxış edir. Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədr müavini Dmitri Medvedev aqressiv nüvə bəyanatları verir, qorxulu strateq kimi tanınan Sergey Karaqanov prosesi Qərb əxlaqının çöküşü ilə əlaqələndirərək daha da konkretləşdirir: O, nüvə eskalasiyası pilləkənində irəliləmək və hədəfləri konkretləşdirmək üçün xüsusi olaraq Avropa hədəflərinə yönəlmiş hərbi-strateji hazırlıqların artırılmasını və doktrinanın sərtləşdirilməsini açıq şəkildə tələb edir. Onun dünyagörüşündə Avropaya zərbələr endirməkdən ötrü ayrıca komandanlıq yaradılması təklifləri də yer alır.
Rusiya bu manipulyasiyaları ABŞ-nin regionlararası siyasət seçimlərini məhdudlaşdırmaq üçün dövriyyədə saxlayır. Bu, Ukrayna müharibəsi fonunda nüvə çəkindirməsi və təzyiq xəttidir.
Moskvanın kəskin ritorikası Kremlin ən yaxın geosiyasi nüfuz dairəsi kimi tanıdığı postsovet regionu üçün siqnalizasiyanı kodlaşdırır. Çünki Kreml postsovet regionunda ənənəvi təsir mexanizmlərini itirdikcə, onun statusu zəifləyir. Başqa bölgələri nüvə təhlükəsi altında saxlamaq Rusiya üçün postsovet məkanında kompensasiyaedici şifahi xəbərdarlıqdır. Kreml üçün digər geosiyasi dram Yaxın Şərqdə yaşanır.
Rusiya Suriyada Bəşər Əsədin devrilməsi kampaniyasından sonra ciddi geosiyasi çağırışlarla üz-üzədir. Rusiya regionda ABŞ-nin hegemonluğunu balanslaşdıran bərabərhüquqlu güc kimi çıxış edə bilmədiyindən onun imici aşınmaya məruz qalır. Bundan əlavə, Rusiyaya qarşı sanksiya təzyiqləri və Moskvanın hərbi resursları Ukraynaya yönəltməsi onun Yaxın Şərqdəki manevr imkanlarını daraldır. Nüvə təhdidinin bəlkə də ən az siyasi təsir arealına düşən region Yaxın Şərqdir.
