ABŞ Prezidenti Donald Trampla Çin Prezidenti Si Cinpin arasında Vaşinqtonda keçirilən son görüş iki qlobal gücün mühüm qarşılaşmasına xas bütün rəmzi elementlərlə təqdim olundu.
Hərbi mərasim və diqqətlə qurulmuş diplomatik atmosferin arxasında sammit daha mühüm tendensiyanı üzə çıxardı: ənənəvi güc mərkəzlərinə etimadın getdikcə daha çox mübahisələndirildiyi beynəlxalq sistemdə praqmatik və sövdələşməyə əsaslanan diplomatiyanın rolu artır.
Si Cinpinin BMT Baş Assambleyasında şəxsən iştirak etməyərək Vaşinqtondakı birbaşa danışıqlara üstünlük verməsi də diqqətçəkən idi. BMT müharibələr, süni intellekt, iqlim dəyişikliyi və çoxtərəfli institutlara etimadın azalması kimi məsələlərin həllinə çalışdığı bir vaxtda Çin lideri ABŞ Prezidenti ilə birbaşa danışıqlara yönəldi.
Lakin onun BMT Baş Assambleyasında iştirak etməməsi Çinin çoxtərəflilikdən imtina etdiyi mənasına gəlməyə bilər. Əksinə, Pekin suverenlik, daxili işlərə qarışmamaq və beynəlxalq hüquqla bağlı mövqelərini irəli sürmək üçün BMT və digər beynəlxalq institutlardan istifadə etməkdə davam edir. Eyni zamanda Çin BRICS və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi digər çoxtərəfli platformaları gücləndirir.
Sentyabrda Yeni Dehlidə keçirilən BRICS sammitində Si “Qlobal Cənub”un kollektiv yüksəlişini dünyanın çoxqütblülüyünün əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri adlandırıb və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsinə çağırıb. BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş də sammitdə iştirak edib.
Beləliklə, burada söhbət çoxtərəfliliklə ikitərəfli münasibətlər arasında seçimdən getmir. Çin hər iki istiqamətdə paralel fəaliyyət göstərir. Pekin müxtəlif diplomatik platformalarda eyni vaxtda və çevik hərəkət etməklə parçalanmış beynəlxalq sistemə uyğunlaşmağa çalışır.
Si Vaşinqtonda: Ağ Ev diqqət mərkəzindəSinin 23–25 sentyabr tarixlərində ABŞ-yə son səfəri yalnız siyasi əhəmiyyəti ilə deyil, həm də necə təşkil olunması ilə diqqət çəkirdi. Tramp Sini şəxsən qarşıladı. Daha sonra iki lider Ağ Evdə danışıqlar apardı və ABŞ-nin texnologiya və biznes dünyasının tanınmış simalarının iştirakı ilə keçirilən dövlət ziyafətinə qatıldı.
Sammit ticarət sahəsində məhdud nəticələr verdi və tərəflər süni intellekt üzrə dialoqa başlamağa razılaşdılar. Bununla belə, Tayvan və İran da daxil olmaqla bir sıra strateji məsələlərdə ciddi irəliləyiş əldə olunmadı.
Görüşün yaratdığı mənzərə də diqqətçəkən idi. Bir tərəfdə diplomatiyanın formal institutları — BMT Baş Assambleyası, beynəlxalq hüquq və çoxtərəfli danışıqlar, digər tərəfdə isə tariflər, texnologiya, strateji rəqabət və regional böhranlar kimi bəşəriyyətin gələcəyinə birbaşa təsir göstərən məsələləri müzakirə edən iki prezident dayanırdı.
Lakin sammitin nəticələri onun rəmzi əhəmiyyətindən daha məhdud idi. ABŞ və Çin hər istiqamətdə təxminən 30 milyard dollar dəyərində qeyri-həssas mallara daha əlverişli tarif rejiminin tətbiqi üzrə tövsiyələr barədə razılığa gəliblər. Mövcud ticarət atəşkəsi də uzadılıb. Bununla belə, Tayvan, İran və kritik minerallar kimi əsas strateji məsələlərdə fikir ayrılıqları davam edib.
Bu vəziyyətin özü də Pekinin praqmatik yanaşmasının təzahürü sayıla bilər. Bu baxımdan Pekinin Vaşinqtonla genişmiqyaslı strateji razılaşmaya mütləq ehtiyac duymadığı qənaətinə gəlmək olar. Çin gərginliyin müvəqqəti azalmasından faydalana, iqtisadi sabitliyi qoruya və fundamental strateji mövqelərindən geri çəkilmədən maraqların üst-üstə düşdüyü məsələlər üzrə danışıqları davam etdirə bilər.
Çin həmçinin formal anti-Amerika ittifaqı yaratmadan müxtəlif dövlətlərin fərqli məsələlər üzrə əməkdaşlıq etdiyi platformalarda fəaliyyətini genişləndirə bilər. Bu yanaşma Pekinə sürətlə dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq və müxtəlif tərəflərlə paralel danışıqlar aparmaq imkanı verir.
Silikon Vadisi diplomatiya masasındaSon səfərin rəmzi mənası Ağ Evdə keçirilən dövlət ziyafətində daha aydın görünürdü. İlon Mask, Censen Huanq, Sem Altman, Tim Kuk, Sundar Piçai, Ceff Bezos, Mark Zukerberq, eləcə də texnologiya və biznes dünyasının digər aparıcı simaları dəvət olunanlar arasında idi.
Bu ziyafət sadəcə diplomatik qonaqpərvərlik nümunəsi deyildi. Süni intellekt, yarımkeçiricilər, nadir torpaq elementləri və texnologiya standartlarının geosiyasi rəqabətin əsas vasitələrinə çevrildiyi bir vaxtda siyasi və texnoloji güc eyni masa ətrafında toplanmışdı.
Əvvəlki əsrlərdə böyük güclərin diplomatiyası əsasən prezidentlər, xarici işlər nazirləri, səfirlər və hərbi rəsmilər tərəfindən aparılırdı. XXI əsrdə isə texnologiya şirkətlərinin rəhbərləri də getdikcə həmin strateji məkanın bir hissəsinə çevrilirlər.
Bu dəyişiklik böyük güclər arasındakı rəqabətin artıq yalnız hərbi ittifaqlar və silah sistemləri üzərindən aparılmadığını göstərir. Rəqabət həm də təchizat zəncirləri, texnologiya, kritik minerallar və bazarlara çıxış uğrunda gedir. Praqmatizm isə hər məsələdə güzəştə getmək deyil, yeni danışıqlar platformaları yaratmaq və fikir ayrılıqlarını ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə idarə etmək anlamına da gələ bilər.
İran və Tayvan: Praqmatizmin sərhədləriƏsas məsələ Çinlə ABŞ arasında əməkdaşlıq imkanının mövcudluğu deyil. Tərəflərin əməkdaşlıq edə bildiyi aydındır. Daha mürəkkəb məsələ bu əməkdaşlığın sərhədləridir. İran və Tayvan bunun iki mühüm nümunəsidir.
Vaşinqton üçün İran hərbi üstünlüyü davamlı siyasi nəticələrə çevirməyin nə qədər çətin ola biləcəyini göstərir. Məcburetmə imkanları avtomatik olaraq sürətli diplomatik razılaşmalara gətirib çıxarmır. ABŞ böyük hərbi və texnoloji gücə malik olsa da, bu gücdən istifadənin siyasi nəticələrini idarə etmək çətin olaraq qalır.
Pekin üçün Tayvan fərqli məhdudiyyət yaradır. Ticarət, investisiya və iqtisadi münasibətlər məsələsində Çin diplomatiyası çevik ola bilir. Lakin Tayvan Pekinin daha sərt strateji qırmızı xətlər müəyyənləşdirdiyi mühüm tarixi məsələ olaraq qalır. Çin Tayvanın müstəqilliyinə və ABŞ-nin Taypeyə silah satışına qarşı çıxmaqda davam edir, Vaşinqton isə Tayvanla bağlı öhdəliklərini qoruyur.
Bu, Çin praqmatizminin mühüm xüsusiyyətini göstərir: praqmatizm neytrallıq demək deyil. Əsas məsələ hansı mövzuların danışıqlar predmeti ola biləcəyini, hansılarında isə güzəşt imkanının məhdud olduğunu müəyyənləşdirməkdir.
Eyni ziddiyyət İran məsələsində də özünü göstərir. Pekin Tehranla mühüm iqtisadi və diplomatik əlaqələr saxlayır, Vaşinqton isə Çin–İran münasibətlərinə sanksiyalar və regional təhlükəsizlik prizmasından baxmaqda davam edir.
Beləliklə, həm Vaşinqtonun, həm də Pekinin praqmatik yanaşmasının sərhədləri var. Bu yanaşmaya görə, ABŞ üçün əsas çətinlik hərbi və iqtisadi gücü proqnozlaşdırıla bilən siyasi nəticələrə çevirməkdir. Çin üçün isə suverenlik və ərazi iddiaları əsas strateji maraqlara toxunduqda diplomatik çevikliyin imkanları məhdudlaşır.
Bu səbəbdən iki güc arasında formalaşan münasibətlər strateji tərəfdaşlıqdan daha çox “idarə olunan rəqabət” modelini xatırladır: zəruri olduqda əməkdaşlıq, qaçılmaz olduqda rəqabət və fikir ayrılıqlarının nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaq üçün davamlı ünsiyyət.
Amerikanın etibarlılıq problemi: Güc və qeyri-müəyyənlikABŞ-nin beynəlxalq etibarlılığı ilə bağlı suallar onun gücünü itirməsi anlamına gəlmir. ABŞ hələ də dünyanın əsas hərbi, texnoloji və maliyyə mərkəzlərindən biridir. Burada əsas məsələ Vaşinqtonun siyasətinin nə dərəcədə proqnozlaşdırıla bilməsidir.
Beynəlxalq etibarlılıq yalnız qarşı tərəfə müəyyən bədəl ödətmək imkanından asılı deyil. Digər dövlətlərin verilən öhdəliklərin, qaydaların və diplomatik mövqelərin zaman keçdikcə kifayət qədər sabit qalacağına inanması da mühüm rol oynayır.
Tramp–Si sammiti bu ziddiyyəti nümayiş etdirdi. Eyni ABŞ administrasiyası tariflərlə hədələyir, onların azaldılması ilə bağlı danışıqlar aparır, İran məsələsini müzakirə edir, Tayvanla bağlı öhdəliklərini qoruyur, süni intellekt sahəsində əməkdaşlığı təşviq edir və eyni zamanda Çin liderini yüksək rəmzi əhəmiyyət daşıyan dövlət ziyafətində qəbul edir.
Çin isə fundamental hesab etdiyi məsələlərdə ABŞ-nin təzyiqinə müqavimət göstərməklə yanaşı, ticarət və bazarlara çıxış məsələlərində intensiv danışıqlar apara bilir. Bu yanaşmanı sövdələşməyə əsaslanan diplomatiyanın nümunəsi kimi qiymətləndirmək olar. Lakin dünyanın ən böyük gücləri beynəlxalq münasibətlərə getdikcə ardıcıl sövdələşmələr kimi yanaşdıqca başqa bir sual yaranır: bu sövdələşmələrdən kənarda mövcud olmalı olan qaydaların taleyi necə olacaq?
Süni intellekt bu ziddiyyəti xüsusilə aydın göstərir. Vaşinqton və Pekin texnoloji liderlik uğrunda rəqabət aparır, eyni zamanda süni intellektlə bağlı risklər barədə dialoqa ehtiyac olduğunu qəbul edirlər. Beləliklə, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və strateji rəqabət bir-birini əvəz etmir, paralel mövcud olur. Eyni vəziyyət kritik minerallara və təchizat zəncirlərinə də aiddir. İqtisadiyyatla təhlükəsizlik arasındakı ənənəvi sərhəd getdikcə zəifləyir.
BMT üçün hansı rol qalır?
Əsas suallardan biri də BMT-nin bu yeni sistemdə hansı rolu oynayacağıdır. Vaşinqton ikitərəfli sövdələşmələrə getdikcə daha çox üstünlük verirsə, Pekin böyük güclərlə praqmatik münasibətləri alternativ çoxtərəfli platformalarla birləşdirirsə və Moskva kimi tərəflər beynəlxalq institutların Qərb tərəfindən şərhinə qarşı çıxmaqda davam edirsə, BMT-nin mövqeyi necə dəyişəcək?
Bunun cavabı BMT-nin artıq əhəmiyyətini itirməsi deyil. Əksinə, beynəlxalq sistemin üzləşdiyi problemlər bu təşkilata niyə hələ də ehtiyac olduğunu göstərir.
Çin BMT daxilində suverenlik, bərabərlik və çoxtərəflilik prinsiplərini müdafiə etməkdə davam edir. Eyni zamanda Pekin BRICS və ŞƏT-ə ciddi diplomatik resurs ayırır. Çin diplomatiyası hər iki platformada çoxqütblülüyü BMT-dən imtina kimi deyil, qlobal idarəetmənin islahı və “Qlobal Cənub”un təmsilçiliyinin artırılması arqumenti kimi təqdim edir.
Bu yanaşmaya görə, ABŞ və Rusiyanın beynəlxalq etibarlılığı ilə bağlı suallar Çin diplomatiyasının təsir imkanlarını genişləndirir. Lakin bu, Pekinin modelini avtomatik olaraq alternativ və ya “ideal” beynəlxalq nizama çevirmir. Vaşinqtona etimadın azalması da sövdələşməyə əsaslanan siyasəti çoxtərəfli diplomatiyanın davamlı alternativinə çevirmir.
Amerikanın zəifləyən mövqeyi ilə Çinin yüksələn praqmatizmi arasında qarşıdakı illərin əsas problemi elə bir diplomatik sistemi qorumaq olacaq ki, nə ABŞ, nə Çin, nə də hər hansı digər böyük güc qaydaları yalnız öz maraqlarına uyğun müəyyənləşdirə bilsin.
Bütün zəifliklərinə baxmayaraq, BMT-nin əvəzolunmazlığının əsas səbəbi də məhz budur.
Beynəlxalq diplomatiyanın gələcəyi yalnız Çinin Amerikanı əvəzləməsindən asılı deyil. Əsas məsələ parçalanmış beynəlxalq sistemdə böyük güclər arasındakı rəqabətin ümumi qaydaları əvəzləyəcək səviyyəyə çatmasıdır.
