Müharibələr nadir hallarda bütün tərəflərin istəyi ilə başlayır. Çox vaxt hökumətlər bir-birinin niyyətini yanlış anlayır, rəqiblərinin imkanlarını düzgün qiymətləndirmir və gərginliyi nəzarətdə saxlaya biləcəklərinə inanırlar.
Egey və Şərqi Aralıq dənizi regionunda yaranan təhlükə də məhz bununla bağlıdır.
Türkiyə, İsrail, Yunanıstan və Cənubi Kiprin iştirak edəcəyi genişmiqyaslı müharibə qaçılmaz deyil. Belə bir münaqişənin tərəflərdən hər hansı birinin əsas məqsədi olduğu da görünmür. Lakin bu ssenari artıq mümkün hesab edilir. Buna görə belə bir münaqişənin hansı şəraitdə başlaya, genişlənə və sona çata biləcəyini əvvəlcədən qiymətləndirmək vacibdir.
Azərbaycan üçün bu, uzaqda yerləşən Aralıq dənizi regionunda baş verə biləcək adi mübahisə deyil. Bakı belə bir böhran zamanı ciddi sınaqla üzləşəcək mühüm tərəfdaşlıq münasibətlərinin mərkəzində dayanır.
Münaqişə hansı şəraitdə genişlənə bilər?Ən böyük təhlükə dörd tərəfin əvvəlcədən planlaşdırdığı müharibə deyil, onların tədricən qarşıdurmaya cəlb olunmasıdır.
Təsəvvür edək ki, Suriya və ya Şərqi Aralıq dənizində Türkiyə ilə İsrail arasında məhdud hərbi insident baş verir. Tərəflər bir-birinin zərbələrinə cavab verir. Döyüş təyyarələri, hərbi dəniz qüvvələri və hava hücumundan müdafiə sistemləri daha yüksək hazırlıq vəziyyətinə gətirilir.
Afina və Nikosiya regionda qüvvələr balansının dəyişməsindən narahat ola bilər. Ankara isə Yunanıstan, Cənubi Kipr və İsrailin hərbi hazırlıqlarını Türkiyəyə qarşı əlaqələndirilmiş təzyiq kimi qiymətləndirə bilər.
Belə vəziyyətdə tərəflərin əsl niyyətlərindən çox, bir-birinin addımlarını hansı formada qəbul etməsi ön plana çıxacaq.
Egey dənizində həll olunmamış mübahisələr qalır. Kipr hələ də bölünmüş vəziyyətdədir. Suriya isə mümkün qarşıdurmanın başqa bir cəbhəsinə çevrilə bilər.
İsrail güclü hərbi, texnoloji və kəşfiyyat imkanlarına malikdir. Yunanıstan silahlı qüvvələrini modernləşdirir. Türkiyə isə müdafiə sənayesini əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirib və regionda hərbi imkanlarını genişləndirib.
Buna görə bir bölgədə başlayan böhran sürətlə başqa ərazilərə yayıla bilər.
Ən təhlükəli yanaşma Türkiyənin eyni vaxtda bir neçə cəbhədə qarşıdurmaya cəlb olunduğu şəraitdə ona digər bölgələrdə təzyiq göstərməyin asanlaşacağını düşünməkdir.
Belə bir ehtimalı praktikada sınamaq son dərəcə riskli olardı.
Türkiyəni təcrid etmək asan olmayacaqTürkiyə bütün təhlükələrdən sığortalanmayıb. Uzunmüddətli qarşıdurma maliyyə bazarlarına, turizmə, investisiyalara və ticarətə ciddi zərər vura, həmçinin hərbi itkilərə səbəb ola bilər.
Lakin zəif nöqtələrin olması ölkənin bütövlükdə zəif olduğu anlamına gəlmir.
Türkiyənin çəkindirici gücü coğrafi mövqeyinə, əhalisinə, sənaye potensialına, güclü quru, hava və dəniz qüvvələrinə, inkişaf edən müdafiə sənayesinə, strateji su yollarına, NATO üzvlüyünə və geniş hərbi əməliyyat təcrübəsinə əsaslanır.
Üstəlik, Türkiyənin strateji imkanları yalnız öz sərhədləri ilə məhdudlaşmır.
Azərbaycan Türkiyənin regiondakı ən yaxın müttəfiqidir. İki ölkə arasında müdafiə, enerji, nəqliyyat, investisiya və diplomatiya sahələrində geniş əməkdaşlıq mövcuddur. Pakistan və digər regional tərəfdaşlar da belə vəziyyətdə öz siyasi maraqlarını nəzərə almalı olacaqlar.
Bu, həmin ölkələrin avtomatik olaraq hərbi münaqişəyə qoşulacağı anlamına gəlmir.
Lakin Türkiyə ilə qarşıdurmanın mümkün nəticələrini dəyərləndirən tərəflər onun strateji baxımdan təcrid olunmadığını nəzərə almalıdırlar.
Qərbin mümkün addımlarıMüharibə ilə bağlı sadələşdirilmiş ssenarilər məhz bu məqamda xüsusilə təhlükəli olur.
Türkiyə ilə İsrail arasında qarşıdurma Vaşinqtonu iki mühüm strateji tərəfdaş arasında çətin vəziyyətə sala bilər.
İsrail ABŞ-nin əsas təhlükəsizlik tərəfdaşlarından biridir. Türkiyə isə Avropa, Rusiya, Qara dəniz, Qafqaz və Yaxın Şərqin kəsişməsində yerləşən mühüm NATO üzvüdür.
Türkiyə ilə Yunanıstan arasında qarşıdurma daha mürəkkəb vəziyyət yaradar.
NATO əsasən üzv ölkələri xarici hücumlardan qorumaq məqsədilə yaradılıb. Alyansın əsas məqsədi iki üzvü arasında müharibəni idarə etmək deyil. Belə vəziyyətdə NATO-nun ilkin addımları, böyük ehtimalla, təcili məsləhətləşmələr aparmaq, hərbi insidentlərin qarşısını almaq və münaqişənin genişlənməsini məhdudlaşdırmaq olacaq.
Avropa İttifaqı da çətin seçim qarşısında qala bilər.
Yunanıstan və Kipr Respublikası Aİ üzvüdür, Türkiyə isə deyil. Bununla belə, Avropa Türkiyə ilə əlaqələrini nəzərə almadan hərəkət edə bilməz.
Ticarət, miqrasiya, enerji, Ukrayna, Qara dəniz təhlükəsizliyi və Avropanın cənub istiqamətindəki müdafiə sistemi Türkiyə ilə münasibətlərdən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.
Birləşmiş Krallıq da həssas mövqedə olacaq. Londonun Kiprdə suveren hərbi bazaları və regionda mühüm hərbi imkanları var. Eyni zamanda, Birləşmiş Krallıq Türkiyə ilə təhlükəsizlik, müdafiə və iqtisadi sahələrdə əməkdaşlığını genişləndirir.
Buna görə Vaşinqton, Brüssel və Londonun əsas məqsədi münaqişə başladıqdan sonra hansı tərəfi dəstəkləyəcəklərini müəyyənləşdirmək deyil, hərbi qarşıdurmanın qarşısını almaq olmalıdır.
Mümkün böhran Azərbaycana hansı təsirləri göstərə bilər?Belə bir böhran zamanı Bakının mövqeyi xüsusilə həssas olacaq.
Türkiyə Azərbaycanın ən yaxın müttəfiqidir. İsrail isə onun mühüm strateji tərəfdaşıdır. Yunanıstan da enerji sahəsində tərəfdaşdır və Azərbaycan qazını Avropaya çatdıran marşrutun üzərində yerləşir.
Azərbaycanın ABŞ, Birləşmiş Krallıq və Avropa İttifaqı ilə də mühüm əlaqələri var.
Buna görə genişmiqyaslı qarşıdurma Azərbaycanın xarici siyasətinin bir neçə əsas istiqamətini eyni vaxtda təzyiq altında qoya bilər.
Cənub Qaz Dəhlizi Xəzər regionunu Gürcüstan, Türkiyə və Yunanıstan üzərindən Avropa ilə birləşdirir.
İnkişaf etməkdə olan Orta Dəhliz isə Mərkəzi Asiya və Xəzər regionunu Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına bağlayır.
Şərqi Aralıq dənizində böhran yalnız hərbi qüvvələr balansına təsir göstərməyəcək. Enerji təhlükəsizliyi, dəniz daşımaları, investisiyalar, infrastruktur və Avrasiyanın müxtəlif bölgələri arasında nəqliyyat əlaqələri də ciddi zərər görə bilər.
Bu vəziyyət Azərbaycan üçün həm risklər, həm də diplomatik imkanlar yaradır.
Bakı maraqları hər zaman üst-üstə düşməyən ölkələrlə əməkdaşlıq münasibətlərini qoruyub saxlamağı bacarıb.
Ciddi regional böhran zamanı Azərbaycanın marağı tərəfdaşlarından biri ilə digəri arasında seçim etmək deyil, dialoq kanallarını açıq saxlamaq və qarşıdurmanın sədaqət sınağına çevrilməsinin qarşısını almaq olmalıdır.
