Bəzən bir dövlət başçısının iştirak etmədiyi tədbir onun iştirak etdiyi tədbirlərdən daha çox siyasi müzakirə doğurur. Ankara sammiti ətrafında yaranmış vəziyyətə də bu prizmadan baxmaq lazımdır. Prezident İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Ankarada keçiriləcək Zirvə görüşündə iştirak etməyəcək. Rəsmi məlumata görə, dövlət başçısının əvvəlcədən planlaşdırılmış tədbirlərdə iştirakı və iş qrafikinin sıxlığı buna səbəb olub. Azərbaycanı sammitdə xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edəcək. Oktyabrın 30-da Bakıda ilk dəfə keçirilən FIFA U-15 Dünya Kuboku və Festivalının finalı və bağlanış mərasimi baş tutacaq, Prezidentin mükafatlandırma mərasimində iştirakı isə əvvəlcədən planlaşdırılıb.
Bunlar rəsmi şəkildə açıqlanan səbəblərdir. Ancaq hadisənin siyasi kontekstinə nəzər saldıqda, istər-istəməz başqa suallar da ortaya çıxır: Azərbaycanla Türkiyə arasında son həftələrdə yaşanan gərgin informasiya mühiti bu qərarın siyasi mənalandırılmasına necə təsir edir? Diplomatiyada qarşılıqlılıq prinsipini nə dərəcədə nəzərə almalıyıq?
Qardaşlıq münasibətləri birtərəfli tələb deyil. Son illərdə, xüsusilə də son aylarda Türkiyənin informasiya məkanında Azərbaycana, onun dövlət siyasətinə və Prezident İlham Əliyevə qarşı tənqidlərin intensivləşdiyini müşahidə olunur. Bu prosesin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığı, digəri isə ölkəmizin daxili siyasəti, xüsusilə məktəblərdə vahid geyim qaydaları ilə bağlı qərarıdır.
Məsələ tənqidə münasibətdə deyil. Hər bir dövlətin siyasəti müzakirə oluna, qərarları tənqid edilə bilər. Problem tənqidin hansı formada aparılması, hansı məqsədlərə xidmət etməsi və nəhayət, onun dövlətlərarası münasibətlərə necə təsir göstərməsidir. Azərbaycanın xarici siyasətini başqa bir ölkədəki siyasi qrupların, dini cərəyanların və ya ideoloji dairələrin istəklərinə uyğun qurmalı olduğunu düşünmək qəbuledilməzdir. Azərbaycan suveren dövlətdir və öz milli maraqlarına əsaslanan müstəqil xarici siyasət həyata keçirir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik də bu müstəqilliyin inkarı deyil, əksinə, qarşılıqlı hörmət və etimad üzərində qurulmalıdır.
Məhz buna görə də "bir millət, iki dövlət" prinsipi yalnız emosional şüar kimi qəbul edilə bilməz. Bu prinsip iki dövlətin ortaq tarixi, mədəniyyəti və milli maraqları ilə yanaşı, onların suverenliyinə və müstəqil qərarvermə hüququna hörmət edilməsini də ehtiva edir. Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinə gəlincə, bu əlaqələr Bakı ilə digər paytaxtlar arasında formalaşmış ikitərəfli əməkdaşlıqdır. Türkiyənin öz xarici siyasətində müxtəlif ölkələrlə, o cümlədən İsraillə münasibətlərinin müxtəlif dövrlərdə fərqli mərhələlərdən keçməsi də göstərir ki, dövlətlərin xarici siyasəti mürəkkəb və çoxşaxəlidir. Belə olan halda, Azərbaycanın xarici əlaqələrinə münasibətdə ikili standartların tətbiqi hansı məntiqə əsaslanmalıdır?
Oktyabr ayında BMT Baş Assambleyasında İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndə heyətindən bir nəfərin zalı tərk etməməsi ətrafında yaranan müzakirələrdən sonra Türkiyədə Azərbaycana qarşı kampaniyanın daha da intensivləşdiyi müşahidə olundu. Məktəbli geyim qaydaları ilə bağlı qərar isə bu müzakirələri daha geniş auditoriyaya daşıdı. Türkiyədə Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında etirazlar keçirildi, sosial şəbəkələrdə ölkəmizin ünvanına sərt ittihamlar səsləndirildi. Türkiyə mediasında və sosial şəbəkələrində yayılan materialların bir qismi ərəb dünyasının informasiya məkanında da müzakirələrə yol açdı.
Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: məktəblərdə geyim qaydaları ilə bağlı qərarın tənqid edilməsi ilə Azərbaycan dövlətinə və onun rəhbərliyinə qarşı təhqiramiz kampaniyanın aparılması eyni şey deyil. Birincisi ictimai müzakirə predmetidir, ikincisi isə siyasi münasibətlərin sağlamlığına zərər vura bilər. Ankaranın bu prosesə münasibəti və vaxtında müdaxilə edib-etməməsi də müzakirəyə açıq məsələdir. Dövlətlərarası münasibətlərdə həssas mövzular ortaya çıxanda rəsmi və məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirmək, ictimai müzakirələrin qarşılıqlı hörmət çərçivəsində aparılmasına çağırış etmək gərginliyin böyüməsinin qarşısını ala bilərdi.
Ancaq burada da bir fərqi qorumaq vacibdir: Türkiyə cəmiyyətinin bütövlükdə Azərbaycana qarşı mövqe tutduğunu söyləmək doğru olmaz. Siyasi dairələrin, ayrı-ayrı media orqanlarının və sosial şəbəkə fəallarının davranışlarını bütün Türkiyə xalqının mövqeyi kimi təqdim etmək olmaz. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlər bir neçə həftəlik informasiya kampaniyasından daha dərin tarixi və strateji təməllərə malikdir.
Bununla belə, Azərbaycana qarşı davamlı və təhqiramiz ritorikanın cəmiyyətdə mənfi ab-hava yaratması ehtimalını da kiçiltmək olmaz.
Diplomatiyada hər bir qərarın yalnız protokol tərəfi yoxdur. Dövlət başçısının hansı tədbirdə iştirak etməsi, hansında iştirak etməməsi, hansı səviyyədə təmsilçilik müəyyənləşdirilməsi bəzən siyasi mesaj kimi də qəbul edilir. Bununla belə, hər belə qərarı avtomatik olaraq qarşı tərəfə verilən cavab kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. 2024-cü ilin iyulunda Şuşada keçirilən TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan iştirak etməmişdi. Həmin vaxt o, Almaniyada keçirilən Avropa çempionatında Türkiyə millisinin Niderlandla oyununu izləmək üçün səfərini dəyişmiş, Türkiyəni görüşdə vitse-prezident Cevdet Yılmaz təmsil etmişdi.
Bu nümunə göstərir ki, dövlət başçılarının sammitlərdə iştirakı ilə bağlı qərarlar müxtəlif səbəblərdən verilə bilər. Eyni zamanda, Azərbaycan Prezidentinin də Türkiyədə keçiriləcək görüşdə iştirak etməməsi ilə bağlı rəsmi açıqlamada konkret iş qrafiki səbəbləri göstərilir. Buna görə də qərarın məhz Türkiyədə Azərbaycana qarşı aparılan kampaniyaya cavab olduğunu iddia etmək üçün əlimizdə təsdiqlənmiş əsas yoxdur.
Lakin diplomatik münasibətlərin siyasi və simvolik tərəfini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlılıq prinsipi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu, mütləq eyni addımı eyni formada təkrarlamaq demək deyil. Qarşılıqlılıq, ilk növbədə, tərəflərin bir-birinin maraqlarına, həssaslıqlarına və suveren qərarlarına eyni dərəcədə hörmət göstərməsidir. Türkiyə Prezidenti son dövrdə Azərbaycanda keçirilən bəzi beynəlxalq tədbirlərdə də iştirak etməyib. Əlbəttə, hər bir belə halın ayrıca səbəbi ola bilər. Ancaq dövlətlərarası münasibətlərin ümumi mənzərəsinə baxarkən yalnız ayrı-ayrı səfərləri deyil, siyasi davranışların bütöv məntiqini qiymətləndirmək lazımdır.
Bu mənada, Ankaradakı sammitdə Azərbaycan Prezidentinin iştirak etməməsi ətrafında yaranan müzakirələr də qarşılıqlı hörmət və siyasi həssaslıq mövzusunu yenidən gündəmə gətirir.
Azərbaycanın TDT-dəki mövqeyini Prezidentin bir sammitdə iştirak edib-etməməsi ilə ölçmək doğru olmaz. Azərbaycan təşkilatın qurucu üzvlərindən biridir və onun institusional inkişafına, türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsinə töhfə verən ölkələr sırasındadır. Ankaradakı Zirvə görüşündə Azərbaycanın xarici işlər naziri səviyyəsində təmsil olunması da ölkəmizin təşkilat çərçivəsində fəaliyyətini davam etdirdiyini göstərir. Buna görə də Prezidentin iştirak etməməsini Azərbaycanın TDT-dən uzaqlaşması və ya təşkilatın fəaliyyətinə marağının azalması kimi təqdim etmək əsassız olardı.
Azərbaycanın türk dövlətləri ilə münasibətləri bir tədbirin iştirakçı siyahısından daha geniş məna daşıyır. Bu münasibətlər nə ayrı-ayrı siyasi qrupların təzyiqindən, nə sosial şəbəkələrdəki kampaniyalardan, nə də konkret sammit ətrafında yaranan mübahisələrdən asılı vəziyyətə düşməlidir.
Əsas məsələ siyasi mesajın özüdür. Prezident İlham Əliyevin Türkiyədə keçiriləcək TDT sammitində iştirak etməməsinin rəsmi səbəbi məlumdur. Bu qərarın Türkiyədə Azərbaycana qarşı aparılan kampaniya ilə birbaşa əlaqəli olduğunu söyləmək isə təsdiqlənməmiş ehtimal olaraq qalır.
Bununla belə, yaranmış vəziyyət daha geniş bir məsələni gündəmə gətirir: strateji müttəfiqlik yalnız ortaq maraqların üst-üstə düşdüyü anlarda deyil, fikir ayrılıqlarının yarandığı vaxtlarda da sınaqdan keçir. Azərbaycan Türkiyə ilə münasibətlərinə xüsusi əhəmiyyət verir. Ancaq bu münasibətlərin sağlamlığı Azərbaycanın öz milli maraqlarından, müstəqil xarici siyasətindən və suveren qərarlarından imtina etməsi hesabına təmin oluna bilməz. Eyni yanaşma Türkiyənin maraqlarına münasibətdə də keçərli olmalıdır. "Bir millət, iki dövlət" ifadəsinin gerçək siyasi məzmunu da məhz bundadır: ortaq tarix və qardaşlıq hissi ilə yanaşı, qarşılıqlı hörmət, bərabərhüquqluluq və suverenliyə ehtiram.
Diplomatiyada bəzən ən mühüm mesaj deyilən sözlərdə deyil, atılan və ya atılmayan addımlarda axtarılır. Ancaq həmin mesajın nə olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ehtimalları fakt kimi təqdim etmək yox, siyasi konteksti diqqətlə təhlil etmək lazımdır. Azərbaycanın mövqeyi isə aydın olmalıdır: qardaşlıq münasibətləri qorunmalı, strateji müttəfiqlik möhkəmləndirilməli, lakin bu münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət və suverenlik prinsipləri heç vaxt ikinci plana keçməməlidir.
Müəllif: Asif Mehman (Milli.Az Baş redaktor)
