HÜQUQŞÜNASIN BAXIŞI
Müasir cəmiyyətdə hüquqi mübahisələrin həlli yalnız məhkəmə yolu ilə deyil, həm də qarşılıqlı anlaşma, dialoq və razılıq əsasında mümkündür. Bu baxımdan mediasiya institutu hüquq sistemində mühüm yer tutur. Mən bir hüquqşünas kimi hesab edirəm ki, mediasiya yalnız mübahisələrin həlli üsulu deyil, həm də insanlar arasında qarşılıqlı hörmətin, məsuliyyətin və hüquqi mədəniyyətin formalaşmasına xidmət edən mühüm mexanizmdir.
Mediasiyanın əsas məqsədi münaqişəni dərinləşdirmək deyil, tərəfləri ortaq məxrəcə gətirməkdir.
Ailə münasibətlərində, xüsusilə boşanma, aliment, uşaqların saxlanılması və digər ailə mübahisələrində mediasiyanın əhəmiyyəti daha aydın görünür. Çünki ailə mübahisələri yalnız hüquqi məsələ deyil, eyni zamanda insanların hissləri, yaşantıları və gələcək həyatları ilə bağlı həssas bir prosesdir. Bəzən tərəflər arasında yaranmış inciklik və emosiyalar onların bir-birini dinləməsinə mane olur. Belə hallarda mediatorun köməyi ilə tərəflər öz mövqelərini ifadə edə, problemləri müzakirə edə və qarşılıqlı razılığa gəlmək üçün imkan əldə edə bilərlər.
Xüsusilə uşaqların mənafeyinin qorunması ailə mübahisələrində əsas prioritetlərdən biri olmalıdır. Valideynlər arasında yaranmış fikir ayrılıqları uşaqların psixoloji vəziyyətinə və gələcək həyatına mənfi təsir göstərməməlidir. Mənim hüquqşünas kimi qənaətim budur ki, mübahisənin həlli zamanı tərəflər yalnız öz hüquq və maraqlarını deyil, uşaqların üstün mənafeyini də nəzərə almalıdırlar.
Mediasiyanın digər üstünlüyü ondan ibarətdir ki, tərəflər öz mövqelərini sərbəst ifadə etmək və həll yolunun müəyyənləşdirilməsində iştirak etmək imkanı qazanırlar. Məhkəmə prosesləri ilə müqayisədə mediasiya bir sıra hallarda vaxt və xərclərə qənaət etməyə, münaqişənin daha çevik şəkildə həllinə kömək edə bilər. Bununla belə, mediasiyanın uğuru tərəflərin əməkdaşlığından, qarşılıqlı hörmətindən və razılaşmağa hazır olmasından asılıdır.
Burada mühüm bir məqamı da qeyd etmək istəyirəm: mediasiya heç bir tərəfin hüquqlarının pozulmasına, təzyiq altında razılıq verməsinə və ya qanuni maraqlarından imtina etməyə məcbur edilməsinə səbəb olmamalıdır. Əsl razılaşma yalnız könüllülük, məlumatlı seçim və qarşılıqlı anlaşma əsasında mümkündür. Tərəflərin hüquqları qorunmalı, onların iradəsinə hörmət edilməli və qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunmalıdır.
Hüquqşünasın vəzifəsi də bu prosesdə yalnız hüquqi məsləhət verməklə məhdudlaşmır. Hüquqşünas tərəfin hüquq və vəzifələrini izah etməli, mümkün hüquqi nəticələri qiymətləndirməyə kömək etməli və onun qanuni maraqlarının qorunmasına çalışmalıdır. Mediasiya prosesində düzgün hüquqi məlumatlandırma gələcəkdə əlavə mübahisələrin yaranmasının qarşısını almağa kömək edə bilər.
Mən hesab edirəm ki, cəmiyyətimizdə mediasiya haqqında maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi olduqca vacibdir. İnsanlar bilməlidirlər ki, hər bir mübahisənin düşmənçiliklə, qarşılıqlı ittihamlarla və uzunmüddətli qarşıdurmalarla nəticələnməsi mütləq deyil. Bəzən sakit dialoq, düzgün hüquqi yanaşma və qarşılıqlı anlaşma daha səmərəli nəticə verə bilər.
Nəticə etibarilə, mediasiya zəiflik deyil, problemin sivil və məsuliyyətli şəkildə həllinə yönəlmiş seçimdir. Lakin hər bir işin öz xüsusiyyətləri var və bütün mübahisələrin mediasiya yolu ilə həlli mümkün olmaya bilər. Əsas məqsəd hər bir konkret vəziyyətdə qanunçuluğun, ədalətin və insan hüquqlarının qorunmasını təmin etməkdir.
Bir hüquqşünas olaraq inanıram ki, mübahisələrin həllində ən mühüm nailiyyət yalnız razılaşma əldə etmək deyil, həm də tərəflərin hüquqlarının qorunduğu, ədalətli və davamlı həll yolunun tapılmasıdır.
Samirə Sedyarlı
Hüquqşünas
