Texnologiyalar sürətlə inkişaf edir və dünən fantastika kimi görünən ideyalar bu gün elmi araşdırmaların mövzusuna çevrilir. Təsəvvür edin: elə bir avtomobil var ki, ona cəmi 100 ildə bir dəfə enerji doldurmaq lazım gəlir. İlk baxışdan inanılmaz səslənsə də, bu ideyanın arxasında toriumdan istifadə etməklə enerji istehsalı konsepsiyası dayanır.
ABŞ-ın Konnektikut ştatında fəaliyyət göstərən “Laser Power Systems” şirkəti toriumdan istifadə edən mühərrik sistemi üzərində işlədiyini açıqlamışdı. Torium təbiətdə rast gəlinən, yüksək sıxlığa malik radioaktiv elementdir. Onun nüvə xüsusiyyətləri böyük miqdarda enerji əldə etmək üçün istifadə oluna bilər.
Şirkətin təqdim etdiyi konsepsiyaya əsasən, toriumun yaratdığı istilikdən istifadə etməklə su buxara çevrilir, yaranan buxar isə turbinin hərəkətə gətirilməsinə xidmət edir. Beləliklə, istilik enerjisi mexaniki enerjiyə, daha sonra isə elektrik enerjisinə çevrilə bilər.
Məlumatlarda ilkin modelin təxminən 200 kiloqram ağırlığında olduğu və ənənəvi avtomobilin kapotunun altında yerləşdirilməsinin mümkünlüyünün nəzərdən keçirildiyi bildirilirdi. Lakin bu göstəricilər konseptual layihəyə aid məlumatlar kimi qiymətləndirilməlidir. Toriumla işləyən belə bir mühərrikin kütləvi istehsala hazır olması və ya adi avtomobillərdə istifadəsinin praktik cəhətdən mümkünlüyü təsdiqlənməyib.
Bir qram torium nə qədər enerji verə bilər?
Toriumun enerji potensialı ilə bağlı ən çox diqqət çəkən iddialardan biri onun çox kiçik miqdarının belə böyük enerji ehtiyatına malik olmasıdır. Bəzi təqdimatlarda bir qram toriumun 28 min litrdən çox benzinə bərabər enerji verə biləcəyi irəli sürülür. Bu müqayisə nüvə enerjisinin nəzəri potensialını vurğulasa da, real mühərrikin səmərəliliyini, enerji çevrilməsi zamanı yaranan itkiləri və texniki məhdudiyyətləri nəzərə almadan onu praktik nəticə kimi qəbul etmək olmaz.
Eyni şəkildə, cəmi 8 qram toriumun adi avtomobili 100 il işlədə biləcəyi iddiası da təsdiqlənmiş texnoloji nəticə deyil. Bunun üçün mühərrikin gücü, avtomobilin enerji sərfiyyatı, toriumun istifadə üsulu və bütün sistemin faydalı iş əmsalı kimi amillər nəzərə alınmalıdır.
Torium niyə nüvə enerjisinin gələcəyi hesab olunur?
Torium təkcə avtomobillər üçün deyil, gələcəyin nüvə energetikası baxımından da maraq doğurur. Bu elementin nüvə reaktorlarında istifadəsi uran əsaslı sistemlərə alternativlərdən biri kimi araşdırılır.
Energetika üzrə ekspert Robert Harqreyvsin yanaşmasına görə, karbon qazı emissiyasını azaldan enerji mənbələri iqtisadi cəhətdən də rəqabətədavamlı olmalıdır. Əks halda, onların kömür və digər ənənəvi enerji mənbələrini əvəz etməsi çətinləşəcək.
ABŞ dünya üzrə enerji istehlakının əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Harqreyvsin vurğuladığı kimi, təkcə bir ölkənin emissiyalarını azaltmaq qlobal iqlim problemini həll etmək üçün kifayət deyil. Digər ölkələrdə də enerji istehsalının daha təmiz üsullara keçirilməsi vacibdir.
Bu baxımdan torium nüvə energetikasının inkişafı üçün perspektivli istiqamətlərdən biri hesab olunur. Onun potensial üstünlükləri arasında aşağıdakılar göstərilir:
– Radioaktiv tullantılar: Torium əsaslı bəzi reaktor və yanacaq dövrləri uzunömürlü radioaktiv tullantıların miqdarını azalda bilər. Bununla belə, nəticə seçilən reaktorun quruluşundan və yanacaq dövründən asılıdır.
– Yanacaq xüsusiyyətləri: Torium-232 özü birbaşa zəncirvari nüvə reaksiyasını davam etdirən parçalanan izotop deyil. O, reaktorda neytronları udaraq uran-233-ə çevrilə bilər və həmin izotop enerji istehsalında istifadə oluna bilər.
– Təhlükəsizlik imkanları: Bəzi torium əsaslı reaktor konsepsiyalarında reaksiyanın idarə olunması və təhlükəsizliyin artırılması üçün fərqli texniki həllər nəzərdə tutulur. Lakin toriumdan istifadə öz-özlüyündə reaktoru tam təhlükəsiz etmir və qəza riskini avtomatik aradan qaldırmır.
Toriumun geniş tətbiqinə mane olan çətinliklər də var. Yanacağın hazırlanması və emalı, reaktorların layihələndirilməsi, radioaktiv materialların idarə olunması, iqtisadi səmərəlilik və mövcud enerji infrastrukturuna inteqrasiya hələ də ciddi elmi-texniki məsələlərdir.
Avtomobillərdə torium mühərriki nə vaxt reallığa çevriləcək?
Toriumun enerji istehsalında istifadəsi ilə bağlı tədqiqatlar davam etsə də, bu texnologiyanın adi avtomobillərdə geniş tətbiqinə dair təsdiqlənmiş vaxt cədvəli yoxdur. Laser Power Systems şirkətinin adı ilə yayılan konsepsiya da kommersiya baxımından hazır, sınaqlardan uğurla keçmiş avtomobil mühərriki ilə eyniləşdirilməməlidir.
Əgər gələcəkdə toriumdan istifadə edən kompakt, təhlükəsiz və iqtisadi cəhətdən sərfəli enerji sistemləri yaradılarsa, bu, nəqliyyat və sənaye sahələrində ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Lakin bunun üçün nəzəri enerji potensialını işlək texnologiyaya çevirmək lazımdır.
Bir həqiqət isə dəyişmir: dünya daha təmiz, etibarlı və əlçatan enerji mənbələrinə ehtiyac duyur. Torium bu istiqamətdə araşdırılan variantlardan biridir. Ancaq avtomobilə 100 ildə bir dəfə yanacaq doldurmaq ideyası hələlik gerçəkləşmiş texnoloji nailiyyətdən çox, gələcəyin enerji sistemləri ilə bağlı iddialı bir konsepsiya olaraq qalır.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az
