Ukraynanın Rusiya işğalı altında olan Oleşki şəhərində müvəqqəti atəşkəs humanitar yardımın çatdırılması və dinc sakinlərin təxliyəsi üçün imkan yaradıb. Lakin insanların Rusiyanın nəzarətindəki ərazilərdən, o cümlədən işğal altındakı Krımdan keçirilməsi ehtimalı onların təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur.
Ukraynanın cənubundakı Xerson vilayətində yerləşən Oleşki şəhərində vəziyyət gərgin olaraq qalır. Şəhərdəki mülki əhaliyə yardım göstərilməsi və oradan çıxmaq istəyən insanların təxliyəsi üçün müvəqqəti atəşkəs barədə razılıq əldə olunub. Humanitar təşəbbüsün hazırlanmasında ABŞ-nin birinci xanımı Melaniya Trampın da iştirak etdiyi bildirilir.
Lakin planın həyata keçirilməsi ilə bağlı əsas narahatlıq sakinlərin təhlükəsiz ərazilərə hansı marşrutla aparılacağıdır. Məlumatlara görə, şəhəri tərk edən insanlar əvvəlcə avtobuslarla Rusiyanın öz ərazisinə və ya işğal altında saxladığı Krıma aparıla bilərlər. Onların daha sonra istədikləri istiqamətə hərəkət edə bilib-bilməyəcəkləri isə sual altındadır.
Bu ehtimal mülki əhalinin iradəsinə zidd olaraq başqa ərazilərə köçürülməsi riskini yenidən gündəmə gətirib.
Atəşkəsin ilk saatları necə keçib?
Müvəqqəti atəşkəs çərşənbə axşamı qüvvəyə minib və noyabrın 1-dək davam etməsi planlaşdırılıb.
Ukrayna Ali Radasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili Dmitro Lubinets çərşənbə günü açıqlamasında atəşkəsin ilk 30 saatının heç bir insident qeydə alınmadan keçdiyini bildirib.
Bu fasilə ərzaq, dərman və digər zəruri məhsulların çatışmazlığından əziyyət çəkən şəhər sakinləri üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məlumatlara əsasən, Oleşkidə təxminən 2 min mülki şəxsin qaldığı ehtimal edilir.
Atəşkəs Xerson vilayətində müharibə səbəbindən köçkün düşmüş bəzi ukraynalılara da uzun müddətdən sonra geri qayıdaraq azad edilmiş ərazilərdəki evlərini və yaxınlarını ziyarət etmək imkanı verib.
Əvvəllər Rusiya pilotsuz uçuş aparatlarının hücumları səbəbindən bu cür səfərlər son dərəcə təhlükəli sayılırdı. Mülki şəxslərin də hədəfə alındığı hücumlar bəzi müşahidəçilər tərəfindən “insan safarisi” adlandırılıb.
Euronews təxliyə planının detalları ilə bağlı Ukrayna rəsmilərindən məlumat almağa çalışsa da, əməliyyatın həssaslığı və atəşkəsin kövrəkliyi səbəbindən ətraflı şərh əldə edə bilməyib.
Mariupolda baş verənlər yenidən xatırlanır
Oleşkidəki vəziyyət 2022-ci ildə Mariupol və Azov dənizi sahilindəki digər işğal olunmuş ərazilərdə yaşanan hadisələrlə bağlı narahatlıqları da artırıb.
Həmin dövrdə bölgələrdən çıxan bəzi ukraynalı mülki şəxslər Rusiya nəzarətindəki ərazilərə aparılmışdı. Onların bir qismi “filtrasiya” adlandırılan yoxlamalardan keçirilmişdi. Bu prosesə sorğu-sual, şəxsi axtarış və biometrik məlumatların toplanması daxil idi.
Human Rights Watch təşkilatı bəzi insanların Rusiyaya və ya Rusiyanın nəzarətindəki ərazilərə getməkdən başqa real seçimlərinin olmadığı halları sənədləşdirib.
Amnesty International isə filtrasiya zamanı saxlanılan şəxslərin döyüldüyü, elektrik cərəyanı ilə işgəncəyə məruz qaldığı və edamla hədələndiyi barədə ifadələri qeydə alıb.
Hər iki təşkilat mülki şəxslərin məcburi köçürülməsi ilə bağlı əməllərin beynəlxalq hüquq çərçivəsində müharibə cinayəti və müəyyən hallarda insanlıq əleyhinə cinayət kimi qiymətləndirilə biləcəyini bildirib.
Bu keçmiş təcrübə Oleşkini tərk etmək istəyən insanların da qarşısında eyni problemin yarana biləcəyi ilə bağlı suallar doğurur: Onlar hara gedəcəklərini özləri seçə biləcəklərmi? Yoxsa hərəkətləri müəyyən marşrutlarla məhdudlaşdırılacaq?
Burada vacib bir məqam var: Rusiyanın nəzarətindəki ərazidən və ya işğal altındakı Krımdan keçmək öz-özlüyündə məcburi deportasiya demək deyil. Əsas məsələ insanların şəhəri həqiqətən öz istəkləri ilə tərk edib-etməməsi və istədikləri istiqamətə sərbəst hərəkət imkanlarının qorunub-qorunmamasıdır.
Rusiyanın açıqlamaları narahatlığı aradan qaldırmayıb
Rusiya rəsmiləri Oleşki sakinlərinin zorla köçürüləcəyi barədə iddiaları rədd edir. Moskva təxliyənin yalnız insanların razılığı ilə həyata keçiriləcəyini bildirir.
Rusiyanın İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili Yana Lantratovanın Oleşkinin Rusiya ərazisi olduğunu və şəhərdə yalnız Rusiya qanunlarının tətbiq edildiyini iddia etməsi isə mübahisələri daha da artırıb.
Bununla belə, Oleşki beynəlxalq səviyyədə Ukraynanın ərazisi kimi tanınır. Rusiyanın şəhər üzərində suverenlik iddiası onun beynəlxalq hüquqi statusunu dəyişdirmir.
Lantratova sakinlərin şəhəri tərk edib-etməmək və gedəcəkləri yeri seçmək hüququna malik olmalı olduqlarını söyləyib. Onun sözlərinə görə, humanitar missiya çərçivəsində şəhərə ərzaq, dərman və gigiyena vasitələri çatdırılacaq, ayrılmaq istəyənlərə də kömək göstəriləcək.
Rusiya rəsmisi şəhəri tərk etmək istəyən sakinlərin sayının nisbətən az olduğunu da iddia edib. Lakin bu açıqlama müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş məlumat kimi təqdim edilə bilməz.
İllərdir davam edən təcrid və humanitar böhran
Dnepr çayının qarşı sahilində, Ukraynanın nəzarətində olan Xerson şəhərinin yaxınlığında yerləşən Oleşki 2022-ci ilin fevralında Rusiyanın genişmiqyaslı hücumundan sonrakı ilk günlərdən işğal altındadır.
Müharibə Araşdırmaları İnstitutunun (ISW) məlumatına görə, Rusiya işğal administrasiyası 2025-ci ilin dekabr ayının sonlarında şəhərə ərzaq və digər zəruri məhsulların çatdırılmasını dayandırıb. İnstitutun bildirdiyinə görə, 2026-cı ilin mayından etibarən şəhərə ərzaq və dərman təchizatı da həyata keçirilməyib.
ABŞ-də yerləşən araşdırma mərkəzinin məlumatında qeyd olunur ki, Moskva may, iyul və sentyabr aylarında Ukraynanın yerli humanitar atəşkəs təkliflərini rədd edib. Bundan sonra Ukrayna qüvvələrinin şəhərə pilotsuz uçuş aparatları vasitəsilə ərzaq çatdırmağa başladığı bildirilir.
ISW humanitar böhrana görə Rusiya işğal administrasiyasını məsul tutaraq yardım və təxliyə marşrutlarının dəfələrlə əngəlləndiyini iddia edib.
Sakinlərin taleyi hələ də qeyri-müəyyəndir
Oleşkidəki humanitar missiyanın uğuru təkcə atəşkəsin qorunmasından və şəhərə yardımın çatdırılmasından asılı deyil. Ən mühüm məsələlərdən biri də şəhəri tərk etmək istəyən insanların bunu sərbəst şəkildə edə bilməsi, təhlükəsiz istiqaməti özlərinin seçməsi və təyinat nöqtəsinə maneəsiz çatmasıdır.
Atəşkəs şəhərdəki mülki əhali üçün müvəqqəti ümid yaratsa da, insanların gələcək taleyi ilə bağlı suallar hələ də açıq qalır.
\\ Aydan Bünyatova, Editor.az
