Buğda, un və çörəklə bağlı 10 illik ƏDV güzəştinin müddəti başa çatmaq üzrədir. 2027-ci il yanvarın 1-dən etibarən güzəşt uzadılmasa, bu məhsullar üzrə vergi yükünün dəyişməsi gündəmə gələ bilər. Bu isə xüsusilə gündəlik tələbat məhsulu olan çörəyin və unun qiymətinə mümkün təsirlə bağlı suallar yaradır.
Bəs güzəştin uzadılmaması un və çörəyin bahalaşmasına səbəb ola bilərmi? Qiymətlərə təsir hansı həddə ola bilər?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, bəli, güzəşt uzadılmasa, un və çörəyin bahalaşması üçün vergi kanalı yaranır, amma bu, avtomatik olaraq qiymətin kəskin artacağı anlamına gəlmir. Hazırda Vergi Məcəlləsinin 164.1.27-ci maddəsinə əsasən buğdanın idxalı və satışı, buğda ununun və çörəyin istehsalı və satışı 2017-ci il yanvarın 1-dən 10 il müddətinə ƏDV-dən azaddır. Yəni güzəşt 2026-cı ilin sonunda başa çatır. Dövlət Vergi Xidməti də bunu 2026-cı ilin avqustunda təsdiqləyib. Güzəşt uzadılmasa, əsas məsələ 18 faizlik ƏDV-nin tətbiq olunmasıdır. Lakin burada vacib nüans var: 18% ƏDV-nin tətbiqi məhsulun pərakəndə qiymətinin avtomatik 18% artması demək deyil. Verginin hansı mərhələdə tətbiq olunması, müəssisələrin əvəzləşdirə bildiyi ƏDV, istehsalçı və satıcıların marjası və rəqabət qiymətin nə qədər artacağını müəyyən edəcək.
Ən böyük ilkin təsir buğda və unun maya dəyəri kanalından yarana bilər. Buğdanın idxalına güzəşt ləğv edilərsə, idxal olunan buğdanın maya dəyəri yüksələcək. Bu isə un istehsalçısının xərcini artıracaq. Unun qiyməti qalxdıqda çörək istehsalçısının əsas xərclərindən biri də yüksəlir və nəticədə çörəyin qiymətinə təzyiq yaranır.
Üstəlik, çörəyin özünün istehsalı və satışı üzrə ƏDV azadolması da aradan qalxarsa, bu, artıq istehsalçı və pərakəndə satış mərhələsində əlavə vergi yükü yarada bilər. Buna görə güzəştin uzadılmaması həm un, həm də çörək bazarında qiymət artımı üçün əlavə faktor olacaq. İqtisadçı Vüqar Bayramov da güzəştlərin uzadılmasının qiymətlərin optimallaşdırılmasına və dünya bazarındakı dəyişikliklərin təsirinin azaldılmasına imkan verə biləcəyini bildirib.
Amma qiymətin nə qədər artacağını yalnız verginin dərəcəsinə baxaraq hesablamaq düzgün olmaz. Məsələn, dünya bazarında buğdanın qiyməti aşağı düşərsə, manat sabit qalarsa və daxili rəqabət güclü olarsa, vergi yükünün bir hissəsini şirkətlər öz marjasından qarşılaya bilər. Əksinə, dünya buğda qiymətləri yüksələrsə, logistika xərcləri artsa və yerli istehsalın maya dəyəri yüksəlsə, vergi güzəştinin başa çatması qiymət artımını daha da gücləndirə bilər.
Ona görə məsələni "güzəşt bitir → çörək mütləq 18% bahalaşır" formasında qoymaq doğru deyil. Daha düzgün yanaşma budur: güzəştin ləğvi un və çörəyin maya dəyərinə və son qiymətinə əlavə təzyiq yaradacaq; bu təzyiqin istehlakçı qiymətinə nə qədər ötürüləcəyini isə bazar şərtləri müəyyən edəcək.
Xüsusilə çörəyin sosial əhəmiyyətli məhsul olması nəzərə alınaraq, hökumət güzəşti uzatmasa belə, qiymət artımının qarşısını almaq üçün başqa mexanizmlərdən - məsələn, idxal rüsumlarının tənzimlənməsi, daxili buğda istehsalının stimullaşdırılması və ya hədəfli subsidiya mexanizmlərindən - istifadə edə bilər. Bu səbəbdən 2027-ci il üçün əsas sual yalnız "ƏDV güzəşti uzadılacaqmı?" deyil, həm də "uzadılmasa, onun yerini hansı qiymət-sabitləşdirici mexanizm tutacaq?" məsələsidir.
Müəllif: İlkin Məmmədkərimov
