BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Ekspertlər Qrupu (IPCC) növbəti böyük elmi hesabatlarının dərc vaxtı ilə bağlı razılığa gələ bilməyib. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, bu gecikmə dünya ölkələrinin iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə planlarına, emissiyaların azaldılması üzrə öhdəliklərinə və beynəlxalq iqlim danışıqlarına təsir göstərə bilər.
Efiopiyanın paytaxtı Əddis-Əbəbədə keçirilən və 195 üzv ölkənin nümayəndələrinin iştirak etdiyi toplantı razılaşma əldə olunmadan dayandırılıb. Danışıqlarda əsas mübahisə IPCC-nin yeddinci qiymətləndirmə hesabatının (AR7) nə vaxt hazır olacağı və dərc ediləcəyi ilə bağlı olub. Hesabat iqlim dəyişikliyinin səbəblərini, təsirlərini, uyğunlaşma imkanlarını və emissiyaların azaldılması yollarını əhatə edir.
Bu mübahisə artıq təxminən üç ildir davam edir. Əsas narahatlıq ondan ibarətdir ki, hesabatlar 2028-ci ildə keçiriləcək BMT-nin qlobal iqlim öhdəliklərinin qiymətləndirilməsi prosesinə vaxtında çatdırılmaya bilər. Həmin mərhələdə ölkələrin 2015-ci ildə qəbul edilmiş Paris Sazişinin məqsədlərinə nail olmaq istiqamətində hansı nəticələri əldə etdikləri qiymətləndirilməlidir.
Ölkələr niyə razılığa gələ bilmirlər?
Təxminən 30 ölkədən ibarət qrup hesabatların vaxtında hazırlanmasını və 2028-ci ilədək dərc edilməsini dəstəkləyir. Bu mövqedə olan dövlətlər hesab edirlər ki, iqlim böhranının sürətləndiyi bir dövrdə qərarların köhnəlmiş məlumatlar əsasında qəbul edilməsi təhlükəlidir. Onların fikrincə, hökumətlər emissiyaların azaldılması, iqlimə uyğunlaşma və maliyyə öhdəlikləri barədə qərar verərkən ən yeni elmi nəticələrə əsaslanmalıdırlar.
Digər tərəfdən, Çin, Hindistan, Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və Keniya kimi ölkələr hesabatların hazırlanması üçün daha çox vaxt ayrılmasını istəyirlər. Onlar inkişaf etməkdə olan və resursları məhdud olan dövlətlərin alimlərinin prosesdə daha dolğun iştirak etməsinin vacibliyini vurğulayırlar. Bu ölkələrin mövqeyinə görə, elmi hesabatların hazırlanması və nəzərdən keçirilməsi üçün kifayət qədər vaxt ayrılmalıdır ki, müxtəlif regionların təcrübəsi və tədqiqatları lazımi səviyyədə nəzərə alınsın.
Lakin gecikmənin əleyhdarları hesab edirlər ki, hesabatların vaxtında hazırlanması ilə elmi prosesin inklüzivliyini təmin etmək bir-birinə zidd məqsədlər deyil. Onların fikrincə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin alimlərinin iştirakını artırmaqla yanaşı, elmi nəticələrin beynəlxalq qərarların qəbuluna vaxtında çatdırılması da mümkündür.
Büdcə problemi vəziyyəti çətinləşdirir
Mübahisə yalnız hesabatların dərc tarixi ilə məhdudlaşmır. IPCC üzv ölkələri qurumun növbəti iş mərhələsi üçün büdcə məsələsində də razılığa gələ bilməyiblər. Maliyyə qərarının gecikməsi hesabatları hazırlayan alimlərin görüşlərinə və iş qrafikinə mənfi təsir göstərə bilər.
IPCC-nin hesabatları yüzlərlə beynəlxalq mütəxəssisin elmi araşdırmalarına əsaslanır və üzv dövlətlər tərəfindən təsdiqlənir. Bu sənədlər hökumətlərin iqlim siyasətinin formalaşdırılmasında, emissiyaların azaldılması üzrə planların hazırlanmasında və beynəlxalq iqlim danışıqlarında mühüm rol oynayır. Marşall adalarının iqlim üzrə xüsusi nümayəndəsi Tina Stege danışıqlarda irəliləyiş əldə olunmamasını sərt tənqid edərək elmi məlumatların milli planlaşdırma və qlobal qərarlar üçün vacibliyini vurğulayıb.
Gecikmənin qlobal nəticələri nə ola bilər?
IPCC hesabatlarının vaxtında dərc edilməməsi ölkələrin iqlim hədəflərini yenidən qiymətləndirməsini çətinləşdirə bilər. Xüsusilə istiləşmənin hansı həddə qədər məhdudlaşdırıla biləcəyi, bəzi iqlim dəyişikliklərinin geri çevrilməsinin mümkünlüyü və uyğunlaşma tədbirlərinin effektivliyi kimi məsələlərdə yeni elmi qiymətləndirmələrə ehtiyac var.
BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı da mövcud qlobal səylərin temperatur artımını məhdudlaşdırmaq üçün yetərli olmadığını dəfələrlə vurğulayıb. Buna görə elmi hesabatların gecikməsi yalnız texniki problem deyil, həm də beynəlxalq iqlim siyasətinin effektivliyinə təsir edə biləcək məsələdir. IPCC rəhbərliyi müzakirələrin mümkün qədər tez bərpa ediləcəyini bildirib. Bununla belə, növbəti toplantının vaxtı və hesabatların dərc qrafiki ilə bağlı yekun qərar hələ məlum deyil.
Qlobal iqlim böhranının dərinləşdiyi bir vaxtda əsas sual ölkələrin elmi əməkdaşlıq və siyasi razılaşma arasında ortaq mövqe tapa bilib-bilməyəcəyidir. Çünki iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizədə gecikən elmi qiymətləndirmələr hökumətlərin qərarlarını, həmin qərarların isə milyardlarla insanın gələcəyini müəyyənləşdirə bilər.
Lalə Mehralı
