“Şuşa bizimdir! Qarabağ bizimdir! Qarabağ Azərbaycandır!” Bu tarixi sözlər Azərbaycan xalqının yaddaşına əbədi həkk olunmuş Zəfər salnaməsinin ən təsirli ifadələrindən biridir. Bu kəlmələrdə onilliklər boyu davam edən torpaq həsrətinin sona çatması, milli iradənin təntənəsi, dövlətçilik əzminin nümayişi və tarixi ədalətin bərpası öz əksini tapır. Şuşanın azadlığı Azərbaycan xalqının yalnız hərbi uğuru deyil, həm də milli kimliyinə, tarixinə və mənəvi köklərinə qayıdışının rəmzidir.
8 Noyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixində sadəcə təqvimə yazılan növbəti bir gün deyil. Bu tarix xalqımızın yaddaşında qürurun, inamın, fədakarlığın və sarsılmaz dövlət iradəsinin təcəssümü kimi yaşayır. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun Şuşanı işğaldan azad etməsi 44 günlük Vətən müharibəsinin ən mühüm hərbi-strateji nəticələrindən biri olmaqla yanaşı, Qarabağ münaqişəsinin taleyini dəyişən hadisəyə çevrildi. Şuşanın azad edilməsi ilə Azərbaycanın Zəfər yolu özünün ən uca zirvəsinə çatdı.
Şuşanın əhəmiyyətini yalnız coğrafi mövqeyi və hərbi-strateji üstünlükləri ilə izah etmək mümkün deyil. Bu şəhər Azərbaycanın milli-mədəni varlığının, tarixi yaddaşının və mənəvi bütövlüyünün ayrılmaz hissəsidir. Qarabağın tacı, Qafqazın incisi adlandırılan Şuşa əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına mühüm töhfələr verib. Burada formalaşan ədəbi, musiqi və sənət mühiti xalqımızın mədəni irsini zənginləşdirərək onu beynəlxalq miqyasda tanıdıb.
Xurşidbanu Natəvanın incə poeziyası, Molla Pənah Vaqifin bənzərsiz yaradıcılığı, Üzeyir Hacıbəylinin musiqi dühası, Bülbülün ecazkar səsi Şuşanın Azərbaycan mədəniyyətindəki müstəsna yerini müəyyənləşdirən dəyərlərdəndir. Bu şəhər böyük sənətkarların yetişdiyi məkan olmaqla yanaşı, milli musiqi ənənələrimizin, muğam sənətimizin və ədəbi düşüncəmizin inkişafında mühüm rol oynayıb. Şuşanın hər küçəsi, hər daşında tariximizin, mədəniyyətimizin və xalqımızın yaradıcılıq ruhunun izləri yaşayır.
Məhz buna görə də Şuşanın işğalı Azərbaycan xalqı üçün adi ərazi itkisi deyildi. Bu, milli yaddaşımıza, mədəni irsimizə və mənəvi dünyamıza vurulan ağır zərbə idi. İşğal illərində şəhərin tarixi abidələrinin dağıdılması, muzeylərinin talan edilməsi, mədəniyyət nümunələrinin məhvə məruz qalması Şuşanın simasına ciddi ziyan vurdu. Lakin bütün bu çətinliklər xalqımızın doğma şəhərinə olan bağlılığını zəiflədə bilmədi. Şuşa fiziki baxımdan işğal altında olsa da, Azərbaycan xalqının qəlbində və yaddaşında daim yaşadı.
Bu bağlılığın qorunmasında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasəti və milli-mənəvi irsə münasibəti xüsusi yer tutur. Onun təşəbbüsü ilə 1977-ci ildə Şuşanın tarixi hissəsinin tarix-memarlıq qoruğu elan edilməsi şəhərin mədəni irsinin dövlət səviyyəsində mühafizəsinə xidmət edən mühüm qərarlardan biri idi. Bu yanaşma Şuşanın yalnız keçmişin yadigarı deyil, gələcək nəsillərə ötürülməli olan milli sərvət kimi dəyərləndirildiyini göstərirdi. Sonrakı dövrdə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi potensialının artırılması və milli təhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsi də torpaqlarımızın azadlığına aparan strateji yolun əsas istiqamətlərini təşkil etdi.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət quruculuğu siyasəti, iqtisadi inkişaf, ordunun modernləşdirilməsi və müdafiə qabiliyyətinin yüksəldilməsi Azərbaycanın hərbi-strateji imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Bu prosesdə müasir silah sistemlərinin alınması, hərbi sənaye potensialının inkişafı, peşəkar hərbi kadrların hazırlanması və beynəlxalq hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi mühüm yer tutdu. Nəticədə Azərbaycan Ordusu 2020-ci ildə öz hazırlığını, döyüş qabiliyyətini və əməliyyat imkanlarını nümayiş etdirdi.
44 günlük Vətən müharibəsi xalq-ordu-dövlət birliyinin gücünü bütün dünyaya göstərdi. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən ümummilli həmrəylik, əsgər və zabitlərimizin qəhrəmanlığı, dövlət rəhbərliyinin siyasi iradəsi Zəfərin əsas amilləri oldu. Bu baxımdan Şuşanın azad edilməsi yalnız hərbi əməliyyatın uğurla başa çatması deyil, uzun illər ərzində formalaşmış dövlət strategiyasının və milli səfərbərliyin nəticəsi kimi tarixə düşdü.
Şuşa əməliyyatı isə Azərbaycan hərb tarixində xüsusi yer tutur. Dağlıq relyef, sıldırım qayalıqlar, sıx meşələr və mürəkkəb döyüş şəraiti hərbi əməliyyatın çətinliyini daha da artırırdı. Azərbaycan əsgərlərinin yüksək döyüş ruhu, peşəkarlığı, cəsarəti və fədakarlığı nəticəsində şəhər azad edildi. Bu qəhrəmanlıq nümunəsi göstərdi ki, Vətən sevgisi yalnız mənəvi hiss deyil, zəruri məqamda böyük iradə və fədakarlıq tələb edən məsuliyyətdir.
Şuşanın azad edilməsi ilə Azərbaycan yalnız mühüm strateji mövqeyə nəzarəti bərpa etmədi, həm də xalqımızın tarixi-mənəvi haqqının ifadəsinə çevrilən bir qələbə qazandı. Prezident İlham Əliyevin 8 noyabr 2020-ci ildə xalqa müraciətində səsləndirdiyi “Şuşa azaddır!” bəyanatı onilliklər boyu davam edən həsrətin sona çatdığını bütün dünyaya çatdırdı. Həmin gün Şuşada dalğalanan Azərbaycan bayrağı dövlət suverenliyinin, milli iradənin və tarixi yaddaşın rəmzinə çevrildi.
2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində suverenliyinin tam bərpası isə Zəfər tariximizin növbəti mühüm mərhələsi oldu. Beləliklə, 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi ilə yeni mərhələsi başlanan tarixi proses ölkənin bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin bərpası ilə tamamlandı. Bu hadisələr Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini təmin etmək iradəsini bir daha nümayiş etdirdi.
Lakin Zəfərin əhəmiyyəti yalnız azad edilmiş torpaqlarda üçrəngli bayrağımızın ucaldılması ilə məhdudlaşmır. Əsl qələbənin mühüm göstəricilərindən biri həmin ərazilərdə həyatın yenidən qurulması, insanların doğma yurdlarına qayıtması və gələcəyin etibarlı əsaslar üzərində formalaşdırılmasıdır. Bu gün Şuşada həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri məhz bu məqsədə xidmət edir.
Şəhərin tarixi simasının qorunması, infrastrukturun yenilənməsi, yaşayış məhəllələrinin salınması, sosial obyektlərin yaradılması və mədəni irsin bərpası kompleks inkişaf strategiyasının əsas istiqamətləridir. Burada görülən işlər zamanı müasir şəhərsalma prinsipləri ilə tarixi-memarlıq irsinin qorunması arasında tarazlığın təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Şuşanın inkişafı onun sadəcə müasir binalarla yenilənməsi deyil, özünəməxsus ruhunun, tarixi görünüşünün və mədəni kimliyinin yaşadılması deməkdir.
Şuşada tarixi abidələrin bərpası bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Vaqifin muzey-məqbərə kompleksinin, Bülbülün ev-muzeyinin, Üzeyir Hacıbəylinin irsinin, məscidlərin və digər tarixi-mədəni nümunələrin yenidən həyata qaytarılması milli yaddaşın bərpasına xidmət edir. Natəvanın, Bülbülün və Üzeyir Hacıbəylinin işğal dövründə güllələnmiş büstlərinin yenidən Şuşaya qaytarılması isə xalqımızın mədəniyyətinə vurulmuş zərbələrin aradan qaldırılmasının rəmzi ifadəsidir. Bu hadisə göstərir ki, Azərbaycan öz tarixi irsini yalnız qorumaqla kifayətlənmir, həm də onu gələcək nəsillər üçün yaşadır.
Şəhərdə yeni yaşayış komplekslərinin, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin, hotel və xidmət obyektlərinin yaradılması Şuşanın sosial-iqtisadi həyatına yeni dinamika gətirir. Doğma yurda qayıdan sakinlər üçün müasir yaşayış şəraitinin formalaşdırılması, məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi və sosial xidmətlərin əlçatanlığının təmin edilməsi Böyük Qayıdış proqramının mühüm tərkib hissəsidir. 2026-cı ilin oktyabrına aid təqdim edilən məlumatlara əsasən, Şuşa şəhəri və ətraf kəndlərdə ümumilikdə 420 ailənin, 1579 nəfərin məskunlaşması bu prosesin real nəticələrini əks etdirir.
Şuşaya qayıdış həm də uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların taleyində yeni səhifənin açılmasıdır. Bir zamanlar yalnız xatirələrdə yaşadılan evlərə, küçələrə və doğma məhəllələrə qayıtmaq insanların həyatında əvəzsiz mənəvi hadisədir. Bu baxımdan Böyük Qayıdış yalnız sosial və demoqrafik proses deyil, həm də tarixi yaddaşın, ailə bağlarının və milli mənsubiyyət hissinin yenidən möhkəmlənməsidir.
Şuşanın beynəlxalq miqyasda tanıdılması da Azərbaycanın mədəni diplomatiyasının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. 2021-ci ildə şəhərin Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi, 2022-ci ilin “Şuşa İli” kimi qeyd olunması onun tarixi və mədəni irsinin daha geniş təbliğinə imkan yaratdı. 2023-cü ildə Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı, 2024-cü ildə İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı statusları Şuşanın beynəlxalq mədəni əlaqələr sistemindəki mövqeyini genişləndirdi. 2026-cı ildə İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının turizm paytaxtı seçilməsi isə şəhərin turizm potensialının və beynəlxalq tanıtım imkanlarının inkişafı baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Şuşada keçirilən beynəlxalq tədbirlər, musiqi festivalları, Vaqif Poeziya Günləri, mədəniyyət və media platformaları şəhərin yenidən regional və beynəlxalq dialoq məkanına çevrilməsinə töhfə verir. Burada təşkil olunan tədbirlər vasitəsilə Azərbaycan öz mədəni irsini dünyaya təqdim edir, müxtəlif xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın və mədəni əməkdaşlığın inkişafına şərait yaradır. Beləliklə, Şuşa hərbi Zəfərin rəmzi olmaqla yanaşı, sülhün, mədəniyyətin və beynəlxalq əməkdaşlığın ünvanı kimi də formalaşır.
Şəhərin gələcək inkişafının planlı şəkildə təmin olunması üçün təsdiq edilmiş 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənəd Şuşanın tarixi-memarlıq simasının qorunmasını, təbii landşaftın mühafizəsini, müasir infrastrukturun yaradılmasını və sakinlərin rahat yaşayış şəraitinin təmin edilməsini nəzərdə tutur. Burada əsas məqsəd şəhəri yalnız yenidən qurmaq deyil, onu öz tarixi kimliyini qoruyan, müasir imkanlara malik və davamlı inkişaf edən yaşayış məkanına çevirməkdir.
Şuşanın dirçəlişi Azərbaycanın postmünaqişə dövründə qarşıya qoyduğu daha geniş məqsədlərlə də uzlaşır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa işləri, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun yaradılması, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması, yeni iş yerlərinin açılması ölkənin regional inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətləridir. Şuşanın bu prosesdəki rolu isə onun tarixi, mədəni və strateji əhəmiyyəti ilə müəyyən olunur.
Bu gün Şuşanın hər bir küçəsi, bərpa olunan hər bir abidəsi, yenidən qurulan hər bir yaşayış məhəlləsi Azərbaycanın keçmişlə gələcək arasında yaratdığı möhkəm əlaqəni nümayiş etdirir. Şəhərin inkişafı həm də dövlətin öz tarixinə, milli-mənəvi dəyərlərinə və vətəndaşlarının rifahına münasibətinin ifadəsidir. Şuşanı qorumaq, onun mədəni irsini yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütün cəmiyyətin mənəvi məsuliyyətidir.
8 Noyabr – Şuşa Şəhəri Günü bu baxımdan hər bir azərbaycanlı üçün xüsusi məna daşıyır. Bu tarix bizə xatırladır ki, milli hədəflərə çatmaq üçün birlik, dövlətçilik düşüncəsi, güclü iqtisadiyyat, müasir ordu və qətiyyətli iradə vacibdir. Şuşanın azadlığı gələcək nəsillərə ötürüləcək böyük tarixi dərsdir: Vətənə bağlılıq yaddaşda yaşamaqla kifayətlənməməli, onun qorunması və inkişafı naminə əməli fəaliyyətə çevrilməlidir.
Bu gün Şuşa artıq həsrətin deyil, qayıdışın; dağıntıların deyil, quruculuğun; ayrılığın deyil, birliyin ünvanıdır. Onun qoynunda yenidən səslənən musiqi, bərpa olunan tarixi abidələr, doğma yurduna qayıdan insanlar və dalğalanan üçrəngli bayrağımız Zəfərin davam edən salnaməsidir.
Şuşa Azərbaycanın keçmişindən gələn tarixi miras, bu gününün qürur mənbəyi və gələcəyinin mənəvi dayağıdır. Onun azadlığı ilə xalqımızın qəlbində illərlə yaşayan bir arzu gerçəkləşdi. İndi isə əsas vəzifə bu müqəddəs şəhəri qorumaq, inkişaf etdirmək və onun zəngin mədəniyyətini dünya miqyasında tanıtmaqdır.
Çünki Şuşa yalnız azad edilmiş bir şəhər deyil. O, milli yaddaşımızın səsi, dövlətçilik iradəmizin təcəssümü və Azərbaycan ruhunun əbədi zirvəsidir!
İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı
