Milli ideologiyalar dövlətin təhlükəsizlik çağırışları və geosiyasi hədəflərinə uyğun olaraq təkamül edən sistemlərdir. 1990-cı illərdə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülən klassik Azərbaycançılıq ideologiyası dövlətçiliyin qorunması, daxili xaosun qarşısının alınması və işğal faktı fonunda milli həmrəyliyə yönəlmiş müdafiə doktrinası idi. 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü il antiterror tədbirləri ilə ərazi bütövlüyü və suverenliyin tam təmin olunması bu 30 illik tarixi mərhələnin missiyasını başa çatdırdı.
Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam təminindən sonra keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayı dövlətin yeni strateji eraya qədəm qoyduğunu rəsmən təsbit edən mühüm siyasi mərhələ oldu. Prezident İlham Əliyevin bu qurultaydakı konseptual çıxışı qalib dövlətin yeni ideoloji paradiqmasının — "Neoazərbaycançılıq" modelinin əsas sütunlarını müəyyənləşdirmək üçün əsas ideoloji-nəzəri baza oldu. Prezidentin bu çıxışındakı əsas siyasi və ideoloji mesajlar bunlardan ibarət idi:
- Zəfər fəlsəfəsi və yeni kimlik: 30 illik məğlubiyyət və itki travması aradan qaldırılmış, milli şüurun mərkəzinə qalibiyyət, ləyaqət və quruculuq narrativi yerləşdirilmişdir.
- İdeoloji təhlükəsizlik: Sərhədlərin fiziki mühafizəsi ilə yanaşı, artan xarici təzyiqlər və hibrid hücumlar fonunda informasiya-ideoloji məkanın qorunması milli suverenliyin təməl şərti elan edilmişdir.
- Geosiyasi subyektlik: Azərbaycan regionda kənar güclərin təsir obyekti olmaqdan çıxaraq öz gündəliyini diktə edən müstəqil orta güc mərkəzinə çevrilmişdir.
- Müdafiədən proaktivliyə keçid: Dövlətçilik xətti mövcud vəziyyəti sadəcə qorumaq deyil, milli maraqları hücumçu diplomatiya, güclü ordu və Türk inteqrasiyası ilə irəli aparmaq üzərində qurulmuşdur.
Beləliklə, YAP-ın VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin çıxışı klassik Azərbaycançılığın müdafiə mərhələsini yekunlaşdıraraq qalib dövlətin proaktiv və strateji doktrinasının — Neoazərbaycançılığın siyasi-nəzəri bünövrəsini qoymuş oldu.
Tarixi təkamül zənciri, psixoloji qırılma xətləri və dəyişən geostrateji çağırışlar postmüharibə Azərbaycanının qarşısında dayanan ən mühüm nəzəri sualı aktuallaşdırır: "Neoazərbaycançılıq" nədir və o, klassik modelin sadəcə situativ davamıdır, yoxsa keyfiyyətcə yeni dövlətçilik paradiqmasıdır? Elmi-akademik təhlil göstərir ki, "Neoazərbaycançılıq" klassik azərbaycançılığın təməl sütunlarını — vətəndaş həmrəyliyini, multikultural birgəyaşayışı və dünyəvi dövlətçiliyi inkar etmir. Əksinə, o, bu dəyərlərin otuz illik tarixi mərhələdə daşıdığı müdafiə, xilas və sağqalma qatını geridə qoyaraq, onları qalib dövlət üçün hücumçu, proaktiv və inkişafyönümlü yeni məzmunla zənginləşdirir. Bu baxımdan, "Neoazərbaycançılıq" hazır və qapanmış bir ehkam deyil, dörd təməl konseptual sütun üzərində formalaşmaqda olan dinamik doktrinadır.
Bu doktrinanın birinci sütununu mütləq suverenlik və bərpa olunmuş milli ləyaqət fəlsəfəsi təşkil edir. Klassik dövrdə suverenlik parçalanmış ərazi və dondurulmuş münaqişə təhlükəsi fonunda daimi risk altında olan kövrək dəyər idisə, yeni mərhələdə o, bütöv, bölünməz və güzəştsiz status kimi təsbit olunur. Xankəndidə, Şuşada və dövlət sərhədlərinin hər qarışında dalğalanan bayraq təkcə fiziki nəzarətin deyil, xalqın milli qürur və ləyaqətinin bərpasının rəmzidir. Yeni paradiqma vətəndaşdan özünümüdafiə və ya kompensasiya hissi deyil, beynəlxalq məkanda milli maraqları qətiyyətlə və bərabərhüquqlu əsaslarla irəli aparmağı şərtləndirən yüksək dövlətçilik məsuliyyəti tələb edir.
İkinci sütun xarici siyasətdə strateji muxtariyyət və regional "orta güc" statusudur. "Neoazərbaycançılıq" hər hansı bir qlobal güc mərkəzinin periferiyası olmağı qətiyyətlə rədd edir. Dövlət kənar təhlükəsizlik çətirlərindən asılılığı minimuma endirərək öz müdafiə sənayesinə və müasir ordusuna güvənir, regional məsələlərdə "regionun taleyini region dövlətləri həll etməlidir" prinsipini əsas götürür və Şərq-Qərb nəqliyyat-enerji qovşağı kimi qlobal logistikanın qaydalarını müəyyən edən subyektinə çevrilir.
Doktrinanın üçüncü sütunu daxili modernləşmə, texnoloji intibah və yeni inkişaf fəlsəfəsidir. Yeni ideologiya yalnız keçmiş zəfərin romantik təbliğatına sığına bilməz; onun yaşama qabiliyyəti cəmiyyətin sosial və intellektual inkişaf sürətindən birbaşa asılıdır. Məhz burada "Böyük Qayıdış" konsepsiyası ideoloji sınaq meydanına çevrilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası sırf fiziki inşaat prosesi deyil, ölkənin gələcək iqtisadi modelinin — "ağıllı şəhər", "yaşıl enerji zonası", rəqəmsallaşma və yüksək texnologiyalar ekosisteminin sınaq bazasıdır. Bu fəlsəfə bürokratik inersiyanı rədd edən, elmi innovasiyaya və insan kapitalına arxalanan yeni dövlət qulluğu və vətəndaş mədəniyyətini hədəfləyir.
Nəhayət, dördüncü sütun daxili vətəndaş birliyi ilə sivilizasiya kimliyinin vəhdətini təcəssüm etdirən sivilizasiya harmoniyasıdır. Ölkə daxilində polietnik və çoxkonfessiyalı balans tam qorunur; hər bir vətəndaş etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq qalib Azərbaycanın bərabərhüquqlu qurucusu kimi çıxış edir. Eyni zamanda, dövlətin sivilizasiya kökləri birmənalı olaraq Türk dünyası ilə eyniləşdirilir, Şuşa Bəyannaməsi və Türk Dövlətləri Təşkilatına inteqrasiya milli təhlükəsizliyin xarici qalxanı və mənəvi bazası kimi qəbul edilir.
Bununla belə, "Neoazərbaycançılıq" modelinin şüar və ya müvəqqəti bəyannamələr səviyyəsində qalmaması, dayanıqlı dövlətçilik doktrinasına çevrilməsi üçün qarşıda hələ həllini gözləyən fundamental institusionallaşma tələbləri dayanır. İlk növbədə, təhsil və ictimai elmlər sistemi otuz illik məğlubiyyət və qurban terminologiyasından təmizlənməli, qələbə fəlsəfəsini tənqidi təfəkkürlə uzlaşdıran yeni elmi dərsliklər və tədris proqramları formalaşdırılmalıdır. İkincisi, qalib xalqın dövlətlə münasibətləri yüksək sosial ədalət, şəffaflıq və hüququn aliliyini tələb edir; idarəetmədə inersiya və inhisarçılıqla mübarizə aparılmadan ideoloji təhlükəsizliyi təmin etmək mümkün deyildir.
Bu kontekstdə ideoloji təhlükəsizliyin ən həssas və həlledici cəbhəsi məhz milli-mənəvi məkanın yad təsirlərdən mühafizəsidir. Xüsusilə regional güclərin dini amildən geosiyasi təzyiq və "yumşaq güc" aləti kimi istifadə etdiyi müasir şəraitdə, ölkənin xarici dini mərkəzlərdən asılılığını tam aradan qaldıran müstəqil və milli dövlət-din münasibətləri modeli formalaşdırılmalıdır. Bu model dini inancları yad siyasi gündəliklərdən, radikal təriqətçilikdən və xarici şəbəkələrin təsirindən qorumaqla yanaşı, Azərbaycanın tarixi dünyəvilik ənənələrinə, məzhəblərarası tarixi tolerantlığına və milli mədəni kodlarına söykənən yerli kadr bazasının yetişdirilməsini təmin etməlidir. Müstəqil milli dini model olmadan nə cəmiyyətin ideoloji immunitetini kənar təxribatlardan qorumaq, nə də qalib dövlətin suveren ideoloji arxitekturasını tamamlamaq mümkündür.
Postmüharibə dövründə Azərbaycan öz mədəni-mənəvi hüdudlarını ardıcıl şəkildə genişləndirərək dünya azərbaycanlılarının yeganə suveren dövləti missiyasını tam miqyası ilə üzərinə götürür. Respublikamız təkcə öz sərhədləri daxilində deyil, qlobal miqyasda soydaşlarımızın hüquq və mənafelərinin təminatçısı rolunda çıxış edir, onlarda sarsılmaz azərbaycançılıq məfkurəsini möhkəmləndirir. Bu baxımdan, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan, fərqli siyasi vətəndaşlıq kimliyinə malik olan, lakin özünü etnik, tarixi və mənəvi cəhətdən azərbaycanlı sayan on milyonlarla soydaşımızı ortaq milli platformada birləşdirmək üçün məhz belə bir vahid ideoloji çətirə həyati ehtiyac duyulur.
Təsadüfi deyil ki, sözügedən qlobal həmrəylik doktrinasının ən möhkəm, sarsılmaz fəlsəfi bünövrəsini minillik dövlətçilik ənənəsinin fasiləsizliyini təmin edən dərin milli tarix şüuru təşkil edir. «Neoazərbaycançılıq» konsepsiyasında milli tarix yaddaşı yalnız 1918-ci il Cümhuriyyəti və ya 1991-ci il müstəqilliyi ilə məhdudlaşan dar xronologiyanı aşaraq, Azərbaycanın böyük imperiya dövlətçiliyi təcrübəsini özünün ayrılmaz ontoloji zəmini elan edir. Bu kontekstdə dövlətçilik irsinin ən parlaq tarixi zirvəsi olan Səfəvilər dövləti və Qızılbaşlıq məfkurəsi yeni ideologiyanın təməl tarixi istinadgahına çevrilir. Məhz Səfəvi imperiyası mərhələsində Azərbaycanın etnik coğrafiyası ilə siyasi-inzibati coğrafiyası üst-üstə düşmüş, dövlətin ordu, idarəetmə və saray elitasını birbaşa Azərbaycan-türk qızılbaş kəsimi formalaşdırmış, Azərbaycan dili ilk dəfə rəsmi dövlət, ordu və diplomatiya dili statusuna yüksəlmişdir.
Siyasi baxımdan burada qüsursuz və ardıcıl bir tarixi-hüquqi zəncir mövcuddur: 1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk dünyəvi respublika olmaqla yanaşı, Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlardan sonra yaranmış müstəqil Azərbaycan xanlıqlarının siyasi irsini, habelə tarixi dövlətçilik ənənəmizi müasir beynəlxalq hüquq müstəvisində birləşdirən birbaşa siyasi varisdir. 1991-ci ildə bərpa edilən və bu gün tam suverenliyinə qovuşan Müstəqil Azərbaycan Respublikası isə Konstitusiya Aktı ilə təsbit olunduğu kimi, Cümhuriyyətin rəsmi varisidir. Beləliklə, tarixi və hüquqi ardıcıllıq birmənalıdır: Müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyətin varisi, Cümhuriyyət isə Səfəvilərdən xanlıqlara qədər uzanan bütöv dövlətçilik irsinin varisidir.
Məhz Azərbaycan Respublikasının Səfəvi dövlətçiliyinin tarixi və siyasi varisi olması faktı, dünya azərbaycanlılarının milli təşkilatlanmasında yeni və strateji bir ideoloji məsuliyyət doğurur. Bu gün fərqli dövlətlərin sərhədləri daxilində yaşayan — İranda, İraqda, Suriyada, Əfqanıstanda, Türkiyədə və digər coğrafiyalarda məskunlaşan, özünü azəri hesab edən bütün Qızılbaş, Türkman, Əfşar, Qacar, Bayat, Şahsevən və digər Azərbaycan kökənli soydaşlarımızın yeganə milli dövləti məhz müstəqil Azərbaycan Respublikasıdır. Zamanın geosiyasi təlatümləri nəticəsində parçalanmış və fərqli coğrafiyalara səpələnmiş bu nəhəng kütlənin tarixi mənsubiyyət kodu Səfəvilərin qurduğu Qızılbaş dövlətçiliyinə, bugünkü ünvanı isə Müstəqil Azərbaycan Respublikasına bağlıdır.
«Neoazərbaycançılıq» bu tarixi həqiqəti şüurlara aşılayaraq bütün Azərbaycan kökənli insanlara birmənalı bir ideoloji mesaj verir: Müstəqil Azərbaycan Dövləti hər bir soydaşımızın sivilizasiya dayağı, milli qürur qalası və yeganə dövlətçilik ocağıdır; buna görə də dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir Azərbaycan kökənli fərd bu dövləti göz bəbəyi kimi qorumağı, onun beynəlxalq nüfuzunu müdafiə etməyi, onun təhlükəsizliyinə xidmət etməyi özünün ən müqəddəs tarixi və milli borcu bilməlidir. Bu yanaşma pərakəndə soydaş qruplarını passiv seyrçilikdən çıxarır, onları vahid dövlətçilik ideyası ətrafında səfərbər edir və Azərbaycan Respublikasını bütün qlobal soydaşlarımız üçün toxunulmaz, qorunması vacib olan ali milli dəyərə çevirir.
Beləliklə, «Neoazərbaycançılıq» sadəcə regional hüdudlarla çərçivələnmiş lokal ideologiya deyil; o, minillik dövlətçilik təcrübəsini, siyasi varisliyini özündə ehtiva edən, müasir dövrün çağırışlarına cavab verən universal milli doktrinadır. Bu təlim bir tərəfdən tam suverenliyinə qovuşmuş güclü Azərbaycan dövlətinin beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil iradəsini və hüquqi ardıcıllığını təsbit edir, digər tərəfdən isə sərhədləri aşaraq dünya azərbaycanlılarını vahid mənəvi, tarixi və strateji çətir altında birləşdirir. Nəticə etibarilə, müasir Azərbaycan öz şanlı keçmişinə söykənərək gələcəyini quran, qlobal miqyasda milli kimliyinə sahib çıxan və böyük dövlətçilik ənənəsini yeni zirvələrə daşıyan qüdrətli bir güc mərkəzidir.
Mübariz Ağalarlı
AMEA-nın Tarix və Etnologiya İnstitutunun
aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
