ABŞ və İran arasında İsrailin təhlükəsizliyi üçün ciddi təhdidlər yarada biləcək qapalı danışıqlar aparıla bilər. Əsas risk ondan ibarətdir ki, mümkün razılaşma İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırsa da, Tehrana ballistik raket arsenalını qoruyub saxlamağa və inkişaf etdirməyə imkan verə bilər.
Modern.az xəbər verir ki, 14-cü kanalın məlumatına görə, bu barədə İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) hərbi kəşfiyyatının 8200-cü bölməsinə əvvəllər rəhbərlik etmiş, istefada olan briqada generalı Xanan Gefen xəbərdarlıq edib. O, “Günorta gündəmi” proqramına müsahibəsində Vaşinqtonun İsraili və regiondakı digər müttəfiqlərini lazımi səviyyədə məlumatlandırmadan Tehranla danışıqlar apara biləcəyindən narahatlığını ifadə edib.
Gefenin qiymətləndirməsinə görə, İranın yaxın günlərdə İsrailə birbaşa hücum etməsi real görünmür. Bununla belə, birbaşa qarşıdurmanın olmaması Tehranın dəstəklədiyi silahlı qruplaşmalar vasitəsilə təzyiqi artırmaq cəhdlərini istisna etmir.
Bu məqsədlə istifadə oluna biləcək vasitələrdən biri husilərdir. Təqdim olunan qiymətləndirməyə əsasən, onlar Səudiyyə Ərəbistanını təhdid etməkdə davam edirlər. Digər təhlükələr arasında “Hizbullah”a silah tədarükü və İraq ərazisində İranpərəst silahlı birləşmələrin fəallaşması ehtimalı var.
Bununla yanaşı, əsas narahatlıq Vaşinqtonla Tehran arasındakı diplomatik təmaslarla bağlıdır. Gefen tərəflərin gələcək razılaşmanın şərtlərini müzakirə edə biləcəyini ehtimal edir. Lakin mümkün sazişin məzmunu hələlik İsrail tərəfinə məlum deyil.
Müsahibədə belə gizli razılaşmaların mövcudluğunu təsdiqləyən konkret sübutlar təqdim olunmayıb. Keçmiş yüksək vəzifəli zabit ehtimallarını ABŞ və İran rəsmilərinin açıq bəyanatlarına, eləcə də onların gələcək addımlarının mümkün ardıcıllığına əsaslandırıb.
Ziddiyyətlərin mərkəzində İranın nüvə proqramı dayanır. ABŞ Tehranın bu proqramın inkişafını bərpa etməyəcəyinə dair təminatlar almağa çalışır. İran tərəfi isə öz növbəsində ABŞ qoşunlarının regiondan çıxarılması və kompensasiyaların ödənilməsi də daxil olmaqla, bir sıra tələblər irəli sürür.
Bu fonda ABŞ-ın İranın nüvə obyektlərinə qarşı məhdud hərbi əməliyyat keçirməsi ehtimalı da nəzərdən keçirilir. Belə ssenari qısamüddətli zərbələri, daha sonra isə Vaşinqtonun diplomatik nizamlanma prosesinə qayıtmasını nəzərdə tutur.
Gefen belə bir əməliyyatın cəmi bir neçə gün davam edə biləcəyini istisna etməyib. Müsahibədə üçgünlük hücumlar seriyası ehtimalı səsləndirilsə də, ABŞ-ın bu cür planının mövcudluğu rəsmi şəkildə təsdiqlənməyib.
Hərbi əməliyyatların məhdud xarakter daşıması İran rəhbərliyinin hesablamalarına təsir göstərə bilər. Tehran ABŞ-ın uzunmüddətli hərbi kampaniya aparmaq niyyətində olmadığı qənaətinə gəlsə, sərt danışıqlar mövqeyini qorumağa daha çox meyil göstərə bilər.
Xüsusi narahatlıq doğuran məqamlardan biri gələcək razılaşmalara İranın ballistik raket proqramının daxil edilməməsi ehtimalıdır. Belə olan halda Tehran nüvə məsələsi üzrə razılaşma əldə olunsa belə, raket potensialını inkişaf etdirməyə davam edə bilər.
Ballistik raketlər İsrailin təhlükəsizliyi üçün ən ciddi təhdidlərdən biri hesab olunur. Bu silahlar uzaq məsafələrdəki hədəfləri vurmağa imkan verir və hərbi, eləcə də mülki infrastruktura qarşı əlavə risklər yaradır.
İran siyasətinin digər istiqaməti Yaxın Şərqdə təsirini bərpa etmək və gücləndirməkdir. Müttəfiq qruplaşmalara maliyyə və hərbi dəstək Tehrana Livan, Qəzza zolağı, Yəhudeya və Samariya da daxil olmaqla, bir neçə istiqamətdə mövcudluğunu qorumağa imkan verir.
Bu strategiya İsrailə müxtəlif cəbhələrdən davamlı təzyiq göstərilməsini nəzərdə tutur. Onun prinsipləri 2020-ci ildə öldürülənədək İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun “Əl-Qüds” qüvvələrinə rəhbərlik etmiş Qasım Süleymaninin əvvəllər irəli sürdüyü yanaşmanı xatırladır.
Bu sistemin qorunması İran üçün ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğunu azaltması ehtimalı baxımından da əhəmiyyətlidir. Tehran Vaşinqtonun gələcək qərarlarından asılı olmayaraq, müttəfiq silahlı qruplaşmaların fəaliyyətlərini davam etdirməsində maraqlıdır.
Gərginlik təkcə İsrailə deyil, Fars körfəzi ölkələrinə də təsir göstərir. Xüsusilə husilərin təhdidləri Səudiyyə Ərəbistanının enerji obyektləri, hava limanları və digər strateji infrastrukturu üçün risklər yaradır.
Bu təhdidlər fonunda, Gefenin qiymətləndirməsinə görə, Ər-Riyad təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməkdə maraqlıdır. Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə imkanlarının gücləndirilməsində iştirak edə biləcək dövlətlər sırasında Türkiyə və Misirin də adı çəkilir.
ABŞ ilə mümkün razılaşma çərçivəsində İranın ballistik raket proqramını qoruyub saxlaması bütün Yaxın Şərqdə qüvvələr balansını dəyişə bilər. Belə bir qərarın nəticələri təkcə İsrailin təhlükəsizliyinə deyil, İran raketlərinin mənzilinə daxil olan ərəb dövlətlərinin vəziyyətinə də təsir göstərə bilər.
