Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Mərkəzi Hərbi Şuradakı yeddi yerdən ikisi tutulub, Mərkəzi Komitənin hər beşinci üzvü zala çata bilməyə bilər, əsas düşmən isə "ikiüzlü" məmur elan olunub. Pekin nəsillərin dəyişməsinə deyil, varissiz hakimiyyətə hazırlaşır.
Çin Xalq Respublikasının Mərkəzi Hərbi Şurası yeddi nəfər üçün nəzərdə tutulub. 2026-cı il oktyabrın 26-da, bazar ertəsi Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin beşinci plenumu açılanda orada iki nəfər qalmışdı: sədr Si Cinpin və general Çjan Şenmin. Hələ bir il əvvəl Çjan intizamın yoxlanılması üzrə hərbi komissiyaya rəhbərlik edirdi və kürsüləri indi boş qalan həmin generalların işlərini aparırdı. Bugünkü Çinin daha dəqiq portretini düşünmək çətindir: ali hərbi komandanlığın masası arxasında lider və onun prokuroru oturur.
Mətbuat üçün qapalı olan və elan edilməmiş ünvanda keçirilən dördgünlük plenum təxminən üç yüz nəfəri bir araya gətirdi. Bu tipli əvvəlki iclaslar Pekinin "Tszinsi" mehmanxanasında keçirilirdi, lakin bu dəfə hakimiyyət hətta yeri açıqlamağı lazım bilmədi. Dövlət mediası gündəliyi "partiyanın hərtərəfli ciddi idarə olunmasının ardıcıl irəlilədilməsinə dair bir sıra mühüm məsələlər" düsturuna endirdi. Dəftərxana dilinin arxasında Sinin 14 illik hakimiyyəti dövründə ən geniş miqyaslı kadr əməliyyatı gizlənir. 2027-ci ilin payızında açılacaq və demək olar ki, şübhəsiz 73 yaşlı liderə dördüncü beşillik müddəti verəcək ÇKP-nin XXI qurultayına düz bir il qalıb. Si bu ili partiyanın möhkəmliyini yoxlamağa sərf edir.
Daha dəqiq desək, itaətkarlığını.
General-prokuror və boş masa: Si öz ordusunu necə başsız qoydu
Mərkəzi Hərbi Şuradan çıxanların siyahısı uduzulmuş müharibədən sonrakı itki xülasəsi kimi oxunur, halbuki Çin heç kimlə vuruşmayıb. Müdafiə naziri Li Şanfu 2023-cü ilin yayında yoxa çıxdı və 2024-cü ildə partiyadan xaric edildi. Qoşunlarda siyasi işə cavabdeh olan admiral Myao Xua 2025-ci ildə yerini itirdi. 2025-ci ilin oktyabrında şuranın sədr müavini və Siyasi Büronun üzvü general Xe Veydun, onunla birlikdə daha səkkiz yüksək rütbəli zabit partiyadan xaric edildi. Xe Si dövründə istintaqa göndərilən Siyasi Büronun ilk fəaliyyətdə olan üzvü oldu.
Ən ağır zərbə 2026-cı il yanvarın 24-nə düşdü. Müdafiə Nazirliyi Mərkəzi Hərbi Şura sədrinin birinci müavini Çjan Yusya və Birləşmiş Qərargahın rəisi general Lyu Çjenliyə qarşı istintaq aparıldığını bildirdi. Çjan Yusya 1950-ci ildə Pekində doğulub, 1968-ci ildə hərbi forma geyinib, 1979-cu ildə Vyetnama qarşı döyüşüb və 2012-ci ildən ali hərbi rəhbərliyə daxil olub. Onun atası vaxtilə Si Cinpinin atası ilə çiyin-çiyinə vuruşmuşdu və Çjan onilliklər boyu liderə ən yaxın sərkərdə sayılırdı. Onu sonuncu dəfə 2025-ci il noyabrın 20-də Moskvada Rusiya müdafiə naziri ilə danışıqlarda ictimaiyyət qarşısında görüblər. 1964-cü ildə Xebey əyalətində doğulmuş Lyu Çjenli general poqonlarını 57 yaşında alıb və açıq qeydlərdə ölkənin ən gənc generalı sayılırdı.
Ordunun rəsmi mətbuatının elandan iki gün sonra formalaşdırdığı ittiham istənilən rəqəmdən çox şey deyir. Çjan Yusyaya Mərkəzi Hərbi Şura sədrinin məsuliyyət sistemini ciddi şəkildə tapdalamaq və dağıtmaq ittihamı irəli sürüldü. Bu konstruksiyada korrupsiya ikinci dərəcəlidir. Generalın əsas cinayəti orduya bir nəfərin komandanlıq etdiyinə şübhə etməsidir.
Təmizləmənin miqyası hətta Çin meyarlarına görə də heyrətləndirir. Amerika analitik mərkəzlərindən birinin hesablamalarına görə, 2022-ci ildə Mərkəzi Komitəyə daxil olmuş 44 hərbçidən yalnız ikisi zərər çəkməyib və ictimai sahədən yox olmayıb. Vaşinqtonun digər institutu formal olaraq daha yumşaq qiymət verir: Mərkəzi Komitənin siyahılarında 17 hərbçi var, lakin son aylarda onlardan yalnız ikisi ictimaiyyət qarşısında görünüb. Hər iki qiymətləndirmə əsas məsələdə üst-üstə düşür. 1987-ci ildən ənənəvi olaraq Mərkəzi Komitədəki yerlərin təxminən beşdə birini tutan ordu 2027-ci il qurultayına az qala öz adamları olmadan gələcək. Ötən ilki plenumdan sonra vəzifədən kənarlaşdırılmış Mərkəzi Komitənin 19 üzvündən 12-si poqon daşıyırdı. Həmin il ərzində general ulduzlarını cəmi dörd zabit aldı və onlardan heç biri Mərkəzi Komitəyə hətta namizəd kimi də daxil deyil.
Tarix sülh dövründə ordu zirvəsinin yalnız bir müqayisə edilə bilən darmadağın edilməsini bilir. 1937-1938-ci illərdə Stalin Qırmızı Ordunun komandanlığını məhv etdi: beş marşaldan üçü, o cümlədən Mixail Tuxaçevski həlak oldu. Bir il yarım sonra Finlandiya kampaniyası, qüvvələrdə çoxqat üstünlük ən ağır itkilərə çevriləndə, belə sədaqətin qiymətini göstərdi. Pekin bu dərsi bilir. Si yenə də riskə gedir və məntiq aydındır: 2027-ci il avqustun 1-dək, Xalq Azadlıq Ordusunun yüzilliyinədək qoşunlar elan edilmiş modernləşdirmə hədəflərinə çatmalıdır, Amerika admiralları isə hələ 2021-ci ildə 2027-ci ili Çinin Tayvan məsələsini güc yolu ilə həll etməyə cəhd edə biləcəyi il adlandırırdılar. Müharibəni istisna etməyən lider əmin olmaq istəyir ki, əmr tərəddüdsüz və özgə hesablamalar olmadan icra olunacaq.
Paradoks ondadır ki, komandanlığı sıradan çıxarılmış ordu bu gün müharibəyə daha pis hazırdır. Taybey üçün təmizləmələr yaxın bir il üçün ən yaxşı təhlükəsizlik təminatı kimi işləyir. Vaşinqtona isə eyni təmizləmələr növbəti beş il üçün narahatlığa əsas verir, çünki yeni generallar karyeralarına görə düz bir nəfərə borclu olacaq və ona etiraz etməyə cəsarət etməyəcəklər.
Si boşalmış şura ilə nə edəcək sualı qalır. Ən aşkar variantlar hazırkı plenumda təyinatlarla qurultayadək fasilə arasında seçimə gəlib çıxır. Pekində barəsində danışılan daha radikal yol isə xeyli maraqlıdır: ordu üzərində partiya nəzarətinin sistemini özünü yenidən qurmaq. Sinin radikal yenidənqurma təcrübəsi var. 2016-cı ilin yanvarında o, 1950-ci illərdən mövcud olan Xalq Azadlıq Ordusunun dörd baş idarəsini ləğv etdi və onları Mərkəzi Hərbi Şura yanında 15 funksional orqana böldü, bir aydan sonra isə yeddi hərbi dairəni beş döyüş komandanlığı zonası ilə əvəz etdi. O zaman islahat modernləşmə kimi təqdim olunurdu. Bu gün oxşar yenidənqurma artıq de-fakto formalaşmış vəziyyəti möhkəmləndirməyin yolu ola bilər: orduya sədr rəhbərlik edir, bütün digər həlqələr isə icra və nəzarət funksiyasına endirilib.
Mao dövründən bəri ən boş zal: qorxunun hesabı
20-ci çağırış Mərkəzi Komitəsi formal olaraq 376 nəfərdən ibarətdir: səs hüququ olan 205 üzv və 171 namizəd. 2025-ci ilin oktyabrında keçirilmiş dördüncü plenumda zala 168 üzv və 147 namizəd, cəmi 315 nəfər gəldi. Bu, 1976-cı ildən sonrakı bütün dövrün antirekordu oldu. Müqayisə üçün, 2024-cü ildə plenuma 364 nəfər, bir il əvvəl isə 373 nəfər gəlmişdi.
Hazırkı iclas yeni uğursuzluq vəd edir. Çin elitası üzrə Amerika mütəxəssislərinin hesablamalarına görə, zalda təxminən 291 nəfər, yəni siyahı tərkibinin 77 faizi olacaq. Eyni qiymətləndirməyə görə, Mərkəzi Komitənin 44 üzvü və 41 namizədi iştirak etməyəcək. Tamhüquqlu üzvlərin səkkiz yeri artıq indi boşdur. Daha 15 nəfər istintaq altındadır və çox güman ki, tərkibdən çıxarılacaq. Honkonq hesablamaları daha sərtdir: təxminən 20 üzv və yeddiyə yaxın namizəd istintaq altındadır. Fərq sadə izah olunur. Yoxa çıxmış məmurların bir hissəsi rəsmi olaraq heç nədə ittiham olunmayıb, onlar sadəcə ictimaiyyət qarşısında görünməyi dayandırıblar, Çin siyasətində isə ad ətrafındakı sükut adətən hökmdən daha qorxuludur.
Siyasi Büro 1980-ci ildən bəri görünməmiş itkilər verdi. 2022-ci ildə seçilmiş 24 nəfərdən üçü çıxdı: Xe Veydun, Çjan Yusya və Sincan partiya komitəsinin keçmiş katibi Ma Sinjuy; sonuncuya qarşı istintaq 2026-cı il aprelin 3-də elan edildi, partiyadan isə iyulda xaric olundu. Siyasi Büro 21 nəfərə qədər azaldı. Plenum Çjan və Manın xaric edilməsini formal olaraq təsdiq etməlidir.
1980-ci ilə istinad çox şeyi izah edir. Həmin ilin fevralında, yenə də beşinci plenumda Den Syaopin mərhum Maonun keçmiş mühafizə rəisi Van Dunsinin başçılıq etdiyi dörd silahdaşını Siyasi Bürodan çıxardı və eyni zamanda Daimi Komitəyə Xu Yaoban və Çjao Tszıyanı daxil etdi. Den islahatçılara və gələcək varislərə yer açmaq üçün özgələri kənarlaşdırırdı. Si öz irəli çəkdiklərini kənarlaşdırır. Xe Veydunu, Çjan Yusyanı və Ma Sinjuyu zirvəyə məhz o qaldırıb.
Bununla belə, boşalmış yerlərə heç kim varisləri gətirmir.
"İkiüzlülər" hədəfdə: Si partiyanın əsas düşməni kimi kimi adlandırdı
Plenum ərəfəsində ÇKP-nin əsas nəzəri jurnalı Sinin yanvarda Mərkəzi İntizam Yoxlama Komissiyasının plenar iclasında söylədiyi nitqi dərc etdi. Lider orada sözdə mərkəzin direktivlərini dəstəkləyən, daxilən isə onlara müqavimət göstərən, "fərdiyyətçiliyə" və "siyasi opportunizmə" qapılan "ikiüzlü" məmurların üzərinə hücuma keçdi. Prioritetləri birbaşa adlandırdı: rəhbərliyin danılmaz nüfuzu şəraitində onun qərarlarının sözsüz icrası və partiya funksionerlərinin öz əllərində cəmlədikləri hakimiyyətin cilovlanması. Siyasi Büronun üzvü Li Xunçjun bu fəlsəfəni indi partiya auditoriyalarında təkrarlanan bir düstura endirdi: mütləq olmayan sədaqət mütləq sədaqətsizlikdir.
Rəqəmlər belə fəlsəfənin praktikada nəyə çevrildiyini göstərir. 2026-cı ilin birinci yarısında ölkə üzrə intizam orqanları 538 min iş qaldırdı və 412 min nəfəri cəzalandırdı. 2025-ci ildə əyalət, nazirlik səviyyəsində və daha yuxarı 115 məmur istintaqa cəlb olundu ki, bu da bir il əvvəlkindən 42 nəfər çoxdur. Təmizləmə təmizləyicilərin özlərinə də çatdı: cari ilin birinci yarısında intizam orqanlarının 1685 əməkdaşı yoxlamaya məruz qaldı.
Si imperiyalar dövründən Çin hökmdarlarına əzab verən problemlə mübarizə aparır. Köhnə məsəldə deyilir: dağlar ucadır, imperator isə uzaqda. Mərkəz getdikcə daha çox vəzifə qoyur, yerlərdəki məmurlar isə məlumata nəzarət edir, yerli maraqlar qarşısında cavab verir və əmrləri yalnız onlara sərf etdiyi qədər icra edirlər. Prinsipal ilə agentin klassik problemi Çin ifasında stimullar əvəzinə qorxu ilə həll olunur.
Qorxu isə həqiqət deyil, sükut yaradır. Partiya mətbuatı eyni zamanda kadrlardan əks şeyləri tələb edir. 2026-cı ilin fevralında Si məmurları cəsarətlə məsuliyyət götürməyə və çətin və həssas vəzifələrin öhdəsindən gəlməyə çağırırdı. Bir ay sonra elə həmin Si onları sürətli nəticələr dalınca qaçmaqdan və nümayişkaranə layihələrdən çəkindirirdi. Buna yarım ildə cəzalandırılmış 412 min nəfəri əlavə edin və əyalət katibinin seçimi aydın olur: heç nə imzalamamaq və soruşulmamış heç nəyi yuxarıya məruzə etməmək. Çində bu davranış üçün çoxdan istehzalı ifadə var: "uzanıb yatmaq".
Belə sistemdə liderə pis xəbəri kim gətirəcək?
Mətbuat bəyanatı kimi sükut: boş kürsülər ətrafında informasiya müharibəsi
Çin hakimiyyəti birinci şəxslərin süqutu barədə heç nə bildirmədən xəbər verməyi çoxdan öyrənib. Ssenari avtomatizmə qədər işlənib. Əvvəlcə insan televiziya reportajından yox olur. Çjan Yusya və Lyu Çjenli 2026-cı ilin yanvarında Sinin apardığı və Çjan Şenminin iştirak etdiyi müşavirə barədə süjetdə görünmədilər. Dörd gün sonra Müdafiə Nazirliyi istintaq elan etdi. Vaşinqtonda və Taybeydə müşahidəçilər indi protokol çəkilişlərini sovetşünasların vaxtilə Mavzoley tribunasında Siyasi Büro üzvlərinin durma sırasını oxuduğu kimi oxuyurlar.
Rəsmi təbliğat xarici dünyaya öz şərhini təklif edir. Plenum ərəfəsində dövlət agentliyi təmizləmələrin dünya investorları üçün daha böyük proqnozlaşdırılma siqnalı kimi təsvir edildiyi şərh dərc etdi: guya Çində ləyaqət və qanun əlaqələrə və rüşvətə qalib gəlir. Belə mətn Çin məmurları üçün deyil, xarici bankirlər üçün yazılır. Partiya aparatı bu versiyaya inanmır, çünki məhz kimlərin kənarlaşdırıldığını görür.
Paralel olaraq Pekinə düşmən olan ikinci informasiya sahəsi mövcuddur. 2025-ci ilin yayında Amerika sosial şəbəkələrini Sinin özünün yaxın süqutu barədə şayiələr bürüdü və Trampın birinci administrasiyası dövründə ABŞ-ın keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri onları fəal şəkildə yayırdı. Bu şayiələrin mərkəzi siması orduda vəziyyətin sahibi kimi təsvir edilən məhz Çjan Yusya idi. Yarım il sonra istintaq altına Si deyil, Çjan düşdü. Generallar arasında sui-qəsd barədə versiyaların heç biri sənədlə təsdiqlənməyib və mən onlara inanmazdım. Başqa şey təsdiqlənib: Si real sui-qəsdin olub-olmamasından asılı olmayaraq, orduda istənilən müstəqil fiquru təhlükə kimi qəbul edir.
Təmizləmələr fəaliyyətdə olan strukturların hüdudlarından da kənara çıxdı. 2026-cı il martın 3-də, illik sessiya ərəfəsində Çin Xalq Siyasi Məşvərət Şurasından üç istefada olan general və istintaq altında olan müdafiə sənayesi nümayəndəsi Çjan Kətszyan çıxarıldı. Bu çağırışın səlahiyyətləri yalnız 2028-ci ilin martında başa çatır və fəxri təqaüdçülərin vaxtından əvvəl xaric edilməsi göstərir: bugünkü Çində heç kim özünü oyundan çıxmış hesab edə bilməz.
"Nüvə"dən "sədr"ə: tavansız on altı illik yüksəliş
Beşinci plenumlar Sinin tərcümeyi-halında ilk dəfə görünmür. 2010-cu ilin oktyabrında 17-ci çağırış Mərkəzi Komitəsinin beşinci plenumu onu Mərkəzi Hərbi Şuranın sədr müavini təyin etdi və bütün dünya Xu Tszintaonu kimin əvəz edəcəyini anladı. Sonra pilləkən mühəndis metodikliyi ilə quruldu. 2016-cı ilin oktyabrında plenum Sini partiyanın "nüvəsi" elan etdi, bu, sələfinin malik olmadığı statusdur. Bir il sonra qurultay onun ideyalarını öz adı ilə ÇKP nizamnaməsinə daxil edərək yaşayan lideri Mao Tszedun və Den Syaopinlə bir sıraya qoydu. 2018-ci ilin yanvarında növbəti plenum ÇXR sədri üçün iki müddət məhdudiyyətinin götürülməsini təklif etdi və martda Ümumçin Xalq Nümayəndələri Məclisi düzəlişə 2958 səslə, iki əleyhinə və üç bitərəf səslə səs verdi.
2021-ci ilin noyabr ayındakı altıncı plenum partiyanın yüzillik yolunun tarixi yekunları barədə qətnamə qəbul etdi. ÇKP-nin bütün tarixində belə sənədlər üç dəfə olub: 1945-ci ildə Mao, 1981-ci ildə Den və 2021-ci ildə Si dövründə. 2022-ci ilin payızında o, partiyanın başında üçüncü müddət, 2023-cü ilin martında isə dövlətin başında üçüncü müddət aldı.
Növbəti pillə barədə alçaq səslə danışılır. Analitik dairələrdə Maonun tutduğu partiya sədri vəzifəsinin bərpasını ciddi şəkildə ehtimal edirlər. Vəzifə 1982-ci ildə ləğv edilib, onun sonuncu sahibi Xu Yaoban olub. Şüurlu şəkildə ləğv edilib: mədəni inqilabı yaşamış Den nəsli kollektiv rəhbərlik üzərində bir nəfərin kultunun geri qayıtmasını istisna etmək istəyirdi. Titulun qaytarılması faktiki olaraq artıq baş vermiş şeyin hüquqi rəsmiləşdirilməsi demək olardı.
Cümə axşamı yayılacaq kommünikedə "sədr" sözünün görünəcəyini gözləmirəm. Si onu qaytarmaq qərarına gəlsə, bu, nizamnaməyə düzəlişlərin təntənəli şəkildə və tam zalda təsdiqləndiyi 2027-ci ilin payızındakı qurultayda baş verəcək.
Dəhlizdə yeddinci nəsil: Sinin niyə varisi yoxdur
Pekin müşahidəçiləri hazırkı plenumda 1960-cı illərin sonunda və 1970-ci illərdə doğulmuş, yeddinci nəsil adlanan rəhbərlərin yüksəlişinin əlamətlərini axtarırlar. Çinşünasların qiymətləndirməsinə görə, 2027-ci il qurultayında Mərkəzi Komitənin tərkibinin üçdə ikisinədək dəyişə bilər və boşalmış yerləri məhz bu insanlar tutacaq. Onlardan kimsə, ola bilsin, Siyasi Büroya daxil olacaq.
Bu arada Siyasi Büro Daimi Komitəsinin hesabı amansız görünür. 2002-ci ildə tətbiq edilmiş qeyri-rəsmi qayda deyirdi: 67 yaşda qalmaq olar, 68-də getmək vaxtıdır. 2027-ci ilin oktyabrınadək Daimi Komitənin hazırkı yeddi üzvündən 68 yaşdan kiçik yalnız 1962-ci ildə doğulmuş Din Syuesyan olacaq. Çjao Letszinin 70, Li Si və Tsay Tsinin 71, Van Xuninin 72, baş nazir Li Tsyanın isə düz 68 yaşı olacaq. Si Cinpinin özünün 2027-ci ilin iyununda 74 yaşı tamam olacaq.
Burada 2010-cu illə müqayisə amansızdır. O zaman beşinci plenum varis təyin etdi. 2026-cı ildə beşinci plenum varis təyin etmir, onu yetişdirmək mümkün olan sahə isə buldozerlə təmizlənib.
Mənim kimi sovet səksəninci illərini məktəbli kimi yaşayanlar varis məsələsini təxirə salmış hakimiyyətin necə sona çatdığını yaxşı xatırlayırlar. 1982-ci ilin noyabrından 1985-ci ilin martınadək ölkə üç dəfə baş katibi dəfn etdi: Brejnevi, Andropovu, Çernenkonu. Çin partiya tarixçiləri Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının dağılmasını dünyada hamıdan daha ətraflı öyrəniblər və Si onu dəfələrlə əsas xəbərdarlıq adlandırıb. O, buradan bir nəticə çıxarıb: heç vaxt yaxanı boşaltmamaq. İkinci nəticə, gerontokratiyanın qiyməti barədə olanı, deyəsən, oxunmamış qalıb.
4,5 faiz artım və tikintinin 20 faiz çöküşü: iqtisadiyyatı təmizləmələrlə müalicə etmək olmaz
Plenum yalnız ilk baxışda yaxşı görünən iqtisadiyyat fonunda keçir. 2026-cı ilin üçüncü rübündə ÜDM ikinci rübdəki, üç ildən artıq müddətdə ən zəif göstərici olan 4,3 faizdən sonra illik ifadədə 4,5 faiz artdı. Doqquz ay ərzində iqtisadiyyat 4,6 faiz artaraq 107,11 trilyon yuana, təxminən 15,94 trilyon dollara çatdı. İllik hədəf olan 4,5-5 faiz əlçatan görünür, halbuki belə templər pandemiya illərini nəzərə almasaq, onilliklər ərzində ən aşağı göstəricilərdən biri olacaq.
Bu rəqəmin altında çatlar gizlənir. Yanvar-sentyabr aylarında daşınmaz əmlaka investisiyalar 20,6 faiz, ümumilikdə əsas kapitala investisiyalar 7,2 faiz azaldı. Pərakəndə satışlar sentyabrda avqustdakı 0,4 faizdən sonra cəmi 1,1 faiz artdı, üstəlik iqtisadçılar sentyabr artımının bir hissəsini bayramların təqvim effekti ilə izah edirlər. Şəhərlərdə işsizlik 5,2 faiz səviyyəsində qalır. Artımı ixrac və sənaye çəkir, sənaye istehsalı sentyabrda 5,5 faiz artdı. Daxili istehlakçı əvvəlki kimi xərcləmir.
Ötən ilki dördüncü plenum texnoloji özünəkifayətliyə vurğu ilə 2026-2030-cu illər üzrə 15-ci beşillik plana dair tövsiyələri təsdiq etdi. Zəif tələbə qarşı dərman çoxdan məlumdur: xukou qeydiyyat sisteminin islahatı, sosial sığortanın genişləndirilməsi, borclara batmış yerli hökumətlərin maliyyəsinin yenidən nəzərdən keçirilməsi və ailələrin gəlirlərində yığımın payının azaldılması. Bütün bu tədbirlər səlahiyyətlərin aşağıya ötürülməsini və əyalətlərin səhvlərinə dözümlülüyü tələb edir. Si əks yolu seçdi. Mərkəzdən nəzarət nə qədər sərtdirsə, yerli məmurun riskli layihəyə başlamaq və ya köhnəsinin uğursuz olduğunu etiraf etmək istəyi bir o qədər azdır.
İstehlakçı barədə plenum əvəzinə intizam barədə plenum prioritetlərə hökm kimi görünür, özü də tamamilə şüurlu hökm. Si üçün aparatın siyasi etibarlılığı ev təsərrüfatlarının gəlirlərinin artım tempindən daha vacibdir.
Vaşinqton boş stulları sayır
Si plenumun xarici fonunu da daxili fon qədər diqqətlə qururdu. 2025-ci il oktyabrın 30-da Pusanda o və Donald Tramp ticarət müharibəsində birillik atəşkəs bağladılar: ABŞ rüsumları azaltdı, Pekin 2026-cı il noyabrın 10-dək nadir torpaq metallarının ixracına sərt məhdudiyyətləri dayandırdı və 12 milyon ton Amerika soyası almağa söz verdi. 2026-cı ilin mayında Tramp Çinə dövlət səfəri ilə gəldi. Sentyabrın 23-dən 25-dək Si Vaşinqtona cavab səfəri etdi, bu, 2015-ci ildən bəri Çin liderinin ABŞ-a ilk dövlət səfəri idi.
Sentyabr sammitinin yekunu mərasimlərdən təvazökar oldu. Atəşkəs cəmi iki ay, 2027-ci il yanvarın 10-dək uzadıldı, rüsumlar, nadir torpaq metalları və texnoloji məhdudiyyətlər isə növbəti raundlara saxlanıldı. Sentyabrın 23-də Endryus bazasına enən Si bəyan etdi ki, Çin və ABŞ rəqib deyil, tərəfdaş olmalıdır. Qapalı qapılar arxasında o, Vaşinqtondan Tayvanın müstəqilliyinə qarşı çıxmağı tələb etdi və bu, onun bu mövzuda ən birbaşa bəyanatlarından biri oldu.
Qısa atəşkəs hər iki tərəfi qane edir. Si daxili cəbhəni yenidən qurarkən xarici cəbhədə sakitlik lazımdır. Tramp rüsumlar və çiplər üzərində ixrac nəzarəti şəklində təzyiq rıçaqını saxlayır. Növbəti yoxlama nöqtələri artıq təyin olunub: Çinin noyabrda Şençjendə ev sahibliyi etdiyi Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı sammiti və dekabrda ABŞ-da "İyirmilər Qrupu"nun görüşü.
Amerika hərbi planlaşdırıcıları təmizləmələri iki cür oxuyurlar. Qısamüddətli perspektivdə komandirlərin qərargahları öyrənməyə macal tapmamış dəyişdirildiyi ordu çətin ki, böyük əməliyyata getsin. Beş illik üfüqdə Pekin daxili əyləcdən məhrum komandanlıq əldə edəcək, belə komandanlıq isə bir nəfərin istənilən qərarını icra etməyə hazırlığı ilə təhlükəlidir.
Bakıdan nə görünür
Azərbaycan üçün Pekin plenumu çoxdan planlaşdırma amilinə çevrilib. 2025-ci ilin aprelində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Si Cinpin Pekində hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq haqqında sənəd imzaladılar. 2025-ci il sentyabrın 1-də Tyantszində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammitində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xatırlatdı ki, 2022-ci ildən Azərbaycan vasitəsilə Orta Dəhliz üzrə yükdaşımalar təxminən 90 faiz artıb və Zəngəzur dəhlizini bu marşrutun gələcək seqmenti adlandırdı. 2026-cı il oktyabrın 14-də, plenumdan on iki gün əvvəl, Asiyada Qarşılıqlı Əməkdaşlıq və Etimad Tədbirləri Müşavirəsinin sammitinə Sinin xüsusi nümayəndəsi qismində gəlmiş ÇXR xarici işlər naziri Van İ Bakıda dövlətin başçısı tərəfindən qəbul edildi. Çin tərəfi Transxəzər marşrutu üzrə əməkdaşlığı genişləndirməyə və Azərbaycanın etibarlı uzunmüddətli tərəfdaşı olaraq qalmağa hazır olduğunu bəyan etdi.
Göstərici detal: 2022-ci ildən Siyasi Büronun üzvü olan Van İ bütün təmizləmələrdən salamat çıxdı. Pekinin Avrasiyadakı xarici siyasət xətti Sinin heç nəyi sındırmadığı az sayda sahədən biri olaraq qalır. Bakı üçün bu, yaxşı xəbərdir. Həddindən artıq mərkəzləşmiş Çin strategiyada proqnozlaşdırılandır, Rusiya və İrandan yan keçən Orta Dəhliz isə Pekin üçün çoxdan ekzotika olmaqdan çıxıb və istənilən blokada halında sığortaya çevrilib.
Rəsmi kommünikelərdə yazılmasa da, əks tərəf də mövcuddur. Yoxlamaların miqyasından qorxmuş Çin dövlət şirkətləri və əyalət administrasiyaları investisiya sazişlərini daha yavaş imzalayır və razılaşdırmalarda daha diqqətlə ehtiyat tədbirləri görürlər. Əvvəllər Urumçidə və ya Sianda qəbul edilən qərarlar indi getdikcə daha çox Pekindən siqnal gözləyir. Azərbaycan diplomatiyası bu reallıqla işləməli olacaq: ən yuxarıda razılığa gəlmək və aşağıdan təşəbbüsə ümid etməmək.
Proqnoz: cümə axşamı nə yazılacaq və bir ildən sonra nə baş verəcək
Plenum oktyabrın 29-da başa çatacaq və mən dünyanın görəcəyini adlandırmağı öhdəmə götürürəm. Kommüniké partiyanın hərtərəfli ciddi idarə olunması barədə qərarı təsdiq edəcək və Çjan Yusya ilə Ma Sinjuyun xaric edilməsini formal olaraq təsbit edəcək. Mərkəzi Komitədəki vakansiyalar, eynilə 2025-ci ilin oktyabrında, eyni anda 11 namizədin tamhüquqlu üzv olduğu kimi, namizədlər hesabına doldurulacaq. Mənim qiymətləndirməmə görə, qurultayadək Mərkəzi Hərbi Şuranın tam yenilənməsi baş verməyəcək: Si kürsüləri bir ildən az yoxlanmış insanlara etibar etməkdənsə, ordunu birbaşa Çjan Şenmin vasitəsilə idarə etməyə üstünlük verəcək. ABŞ ilə 2027-ci il yanvarın 10-dək olan ticarət atəşkəsi nadir torpaq metalları üzrə irəliləyiş olmadan bir dəfə də uzadılacaq.
Əsas proqnoz 2027-ci ilin payızına aiddir. Si Cinpin dördüncü müddət alacaq, Siyasi Büronun yeni Daimi Komitəsində isə ciddi şəkildə varis sayıla biləcək 60 yaşdan kiçik bircə nəfər də olmayacaq. Yanılsam və belə şəxs görünsə, deməli, Si hakimiyyətin ötürülməsinə Vaşinqtonda düşünüldüyündən daha tez hazırlaşır. Hələlik bütün əlamətlər əks istiqaməti göstərir.
Qırx altı il əvvəl beşinci plenum Siyasi Bürounu varislər üçün təmizləyirdi. Hazırkı beşinci plenum partiyanı bir nəfər üçün təmizləyir. Cümə axşamı axşam Pekində kommünike dərc ediləndə Mərkəzi Hərbi Şura yenə də iki nəfərdən ibarət olacaq: 73 yaşlı sədrdən və qalan beş nəfəri sorğu-sual etmiş generaldan.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)
