2021-ci il aprelin 20-də İstanbulun Eyüpsultan məscidinin həyətində olduqca diqqətçəkən bir mənzərə yaşanırdı. Türkiyənin daxili işlər naziri Süleyman Soylu 86 yaşında dünyasını dəyişmiş Hüsnü Bayramoğlunun tabutunu çiynində daşıyırdı. Cənazə namazını Diyanət İşləri Başqanı Ali Erbaş qıldırırdı. Mərasimə qatılanlar arasında İstanbul valisi Ali Yerlikaya da vardı. O, sonradan daxili işlər naziri vəzifəsinə yüksələcək, Fətullah Gülənin tərəfdarlarına qarşı əməliyyatlara rəhbərlik edəcəkdi.
Vəfat edən şəxs Səid Nursinin sağ qalan sonuncu birbaşa tələbələrindən biri, "Məşvərət" dini camaatının rəhbəri idi. Amma məsələnin daha maraqlı tərəfi başqadır. Jurnalist Barış Terkoğlunun yazdığına görə, vaxtilə Gülənin nurçu çevrələrə yol tapmasında məhz Bayramoğlu mühüm rol oynamış, uzun illər onun müdafiəsinə qalxmışdı.
Ortaya kifayət qədər qəribə mənzərə çıxırdı. Türkiyə dövləti terror təşkilatı elan etdiyi Gülən şəbəkəsinin üzvlərini amansızlıqla təqib edir, eyni zamanda həmin təşkilatın yetişdiyi dini-ideoloji mühitin təmsilçilərinə ən yüksək səviyyədə ehtiram göstərirdi.
Bu ziddiyyətin mahiyyətini anlamaq üçün məsələnin kökünə nəzər salmaq lazımdır.
Səid Nursi təxminən 1877-ci ildə Bitlis yaxınlığındakı kürd kəndi Nursda dünyaya gəlib. Dini təhsil alan Nursi İslam ilahiyyatı ilə müasir elmi biliklərin uzlaşdırılmasını müdafiə edirdi. Türkiyə Cümhuriyyəti qurulduqdan və Atatürk islahatları həyata keçirildikdən sonra isə təqiblərlə, sürgünlərlə və məhkəmə prosesləri ilə üzləşdi.
O, Barla kəndində sonradan genişmiqyaslı dini hərəkatın ideoloji təməlinə çevriləcək çoxcildlik "Risale-i Nur" əsərini yazmağa başladı.
Nursi zahirən birbaşa siyasi mübarizədən uzaq dayanmağa çalışırdı. Lakin onun ətrafında formalaşan dini dərnəklər, mürşid-şagird münasibətləri, mətnlərin kollektiv şəkildə öyrənilməsi və qarşılıqlı dəstək sistemi kifayət qədər böyük təşkilatlanma potensialına malik idi.
Bu modelin ən güclü tərəfi onun dayanıqlığı idi. Dövlət hansısa qurumu bağlaya, nəşri qadağan edə, rəhbəri həbs edə bilərdi. Amma dini intizam əsasında bir-birinə bağlanan insanların şəxsi münasibətlər şəbəkəsini dağıtmaq qat-qat çətin idi.
1950-ci ildə Nursi Adnan Menderesin Demokrat Partiyasını dəstəklədi. Demokratların qələbəsindən sonra azanın ərəb dilində oxunmasına qoyulan qadağa aradan qaldırıldı. Bu hadisə göstərdi ki, siyasətdən uzaq olduğunu bəyan edən dini hərəkat lazım gəldikdə siyasi proseslərin fəal iştirakçısına da çevrilə bilir.
Səid Nursi 1960-cı il martın 23-də vəfat etdi. Hərbi çevrilişdən sonra onun nəşi ilkin dəfn olunduğu yerdən gizlicə çıxarılaraq başqa yerə aparıldı. Məzarının harada yerləşdiyi bu gün də məlum deyil.
Qurucusunun ölümündən sonra nurçuluq hərəkatı çoxsaylı qollara parçalandı. "Yazıcılar", "Okuyucular", "Yeni Asya", "Meşveret", "Nesil", "Med-Zehra" və digər istiqamətlər meydana çıxdı.
Bu qrupların bir qismi dini ədəbiyyatın yayılmasının ənənəvi üsullarına sadiq qaldı. Digərləri isə nəşriyyatlar, təhsil müəssisələri, tələbə yataqxanaları və sahibkarlıq birlikləri yaratmağa başladı.
Müxtəlif dövrlərdə nurçuluq hərəkatının tərəfdarlarının ümumi sayı iki milyondan doqquz milyon nəfərədək qiymətləndirilib. Lakin bu rəqəmlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Çünki nurçuluğun vahid rəhbər mərkəzi, bütün qolları əhatə edən üzvlük sistemi və etibarlı ümumi statistikası yoxdur.
Bu dini mühitdə xüsusi yer tutan cərəyanlardan biri də sonradan "Hizmet" adını almış Fətullah Gülən hərəkatı idi.
Gülən dini-maarifçilik fəaliyyətini çoxşaxəli təşkilati sistemə çevirməyi bacardı. Məktəblər, hazırlıq kursları, tələbə yataqxanaları, biznes strukturları və kütləvi informasiya vasitələri bu şəbəkəyə böyük maliyyə imkanları və kadr potensialı qazandırdı.
Ənənəvi nurçu qrupların əksəriyyətindən fərqli olaraq, Gülən hərəkatı sərt mərkəzləşmiş intizama əsaslanan təşkilata çevrildi.
Bu sistemdə gənclərlə işə xüsusi önəm verilirdi. Təhsil müəssisələri və yataqxanalar vasitəsilə dini наставniklərlə gələcəkdə dövlət qulluğuna üz tutacaq gənclər arasında davamlı əlaqələr qurulurdu.
Sonrakı illərdə Türkiyənin istintaq orqanları Gülən strukturlarını imtahan materiallarını qanunsuz əldə etməkdə, öz tərəfdarlarını dövlət qurumlarına yerləşdirməkdə və kadrların idarə olunması üçün gizli mexanizm yaratmaqda ittiham etdilər. Ən çox səs-küy doğuran hadisələrdən biri 2010-cu ildə dövlət qulluğuna qəbul üzrə KPSS imtahanının suallarının sızdırılması idi.
Fəqət burada mühüm bir fərqi nəzərdən qaçırmaq olmaz. Konkret şəxslərin sübuta yetirilmiş cinayət əməlləri ilə geniş dini ənənəyə mənsubiyyət eyni şey deyil. Səid Nursinin təliminə bağlılıq özlüyündə heç kimi qanunsuz fəaliyyətin iştirakçısına çevirmir.
2000-ci illərin əvvəllərində hakimiyyətə gələn Ədalət və İnkişaf Partiyasının maraqları ilə Gülən hərəkatının hədəfləri üst-üstə düşdü.
Hakim partiya dövlət idarəçiliyində, orduda və məhkəmə sistemində kök salmış kamalist elitanın təsirini zəiflətmək istəyirdi. Gülən şəbəkəsi isə dövlət qurumlarında çalışan hazırlıqlı kadrlara və özünə bağlı tərəfdarlara malik idi.
Beləliklə, hər iki tərəfə sərf edən ittifaq yarandı.
Çoxsaylı hərbçilərə qarşı ittihamlarla müşayiət olunan "Ergenekon" və "Balyoz" məhkəmə prosesləri dövlət institutları daxilində qüvvələr nisbətinin köklü şəkildə dəyişməsinə yol açdı. Sonradan həmin ittihamların bir çoxu əsassız çıxdı, məhkəmə qərarlarına yenidən baxıldı.
Siyasi hakimiyyət köhnə elitanın mövqelərini sarsıdır, paralel olaraq yeni müttəfiqinin dövlət aparatında güclənməsinə şərait yaradırdı.
İttifaq 2013-cü ilin dekabrında korrupsiya araşdırmaları fonunda dağıldı. Qarşıdurma isə 2016-cı il iyulun 15-də baş verən hərbi çevriliş cəhdindən sonra açıq müharibə xarakteri aldı.
Çevriliş cəhdi zamanı 251 nəfər həyatını itirdi. Türkiyə hakimiyyəti hadisənin təşkilində məsuliyyəti rəsmi olaraq FETÖ adlandırdığı Gülən hərəkatının üzərinə qoydu. Gülən özü isə bu ittihamları rədd edirdi.
Artıq iyulun 27-də qəbul edilən fövqəladə fərmanla Türkiyə Silahlı Qüvvələrində xidmət edən 358 general və admiralın 149-u vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Başqa sözlə, kadr təmizləmələri ali general və admiral heyətinin 41 faizindən çoxunu əhatə etdi.
Eyni fərmanla 45 qəzet, 18 televiziya kanalı, 23 radiostansiya və 29 nəşriyyatın fəaliyyətinə son qoyuldu.
Sonrakı dövrdə fövqəladə tədbirlər on minlərlə dövlət qulluqçusuna da şamil edildi. Müxtəlif hesablamalara görə, işdən çıxarılanların ümumi sayı 125 min nəfəri ötürdü.
Əlbəttə, repressiyaların miqyası bu tədbirlərdən zərər çəkən hər bir şəxsin fərdi təqsirinin sübutu sayıla bilməz. Amma rəqəmlər daha ciddi problemin miqyasını ortaya qoyur. İllərlə siyasi rəhbərliklə çiyin-çiyinə çalışan dini təşkilat dövlət sistemində o qədər böyük nüfuz qazanmışdı ki, onun ləğvi, demək olar, bütün dövlət aparatını silkələyən sarsıntılarla müşayiət olundu.
Məntiqlə, belə hadisələrdən sonra Ankara dövlət qurumlarının dini şəbəkələrlə əməkdaşlıq praktikasını kökündən yenidən nəzərdən keçirməli idi.
Amma bunun tam əksi baş verdi.
Hələ 2014-cü ildə hakimiyyət kamalist dövrdə adı dəyişdirilmiş Nurs kəndinin tarixi adının bərpası təşəbbüsü ilə çıxış etmişdi. Diyanət İşləri Başqanlığına isə Nursinin əsərlərini rəsmi şəkildə nəşr etmək imkanı yaradılmışdı.
Beləliklə, dövlət Gülənlə onun ideoloji sələfi arasında prinsipial sərhəd çəkirdi. Birincisi təhlükəli təşkilatın qurucusu kimi təqdim olunur, ikincisi isə tədricən ölkənin dini tarixində rəsmən qəbul edilən şəxsiyyətə çevrilirdi.
Üstəlik, nurçu birliklərlə münasibətlər təkcə rəmzi jestlərlə məhdudlaşmırdı.
2023-cü ilin martında "Meşveret" və "Sözler" qrupları hakim siyasi bloka açıq dəstək verdilər. "Meşveret" tərəfdarlarının bəyanatlarında "Risale-i Nur"un dövlət tərəfindən nəşri və Ayasofyanın yenidən məscid statusu alması xüsusi vurğulanırdı.
Bununla belə, nurçuluğu bütövlükdə hakimiyyətin arxasında dayanan vahid siyasi qüvvə hesab etmək doğru olmazdı. Məsələn, "Yeni Asya" qrupu hakim partiyanın siyasətini dəfələrlə tənqid edib.
Amma məsələnin ən diqqətçəkən tərəfləri daha sonrakı dövrdə üzə çıxdı.
2025-ci ilin fevralında Türkiyə Milli Təhsil Nazirliyi tarixən nurçuluğun "Yazıcılar" qoluna bağlı olan Hayrat Vakfı ilə əməkdaşlıq sazişi imzaladı.
Sənəd dövlət təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində müxtəlif maarifləndirici tədbirlərin, kursların və seminarların, o cümlədən Osmanlı türkcəsi və Quranın öyrənilməsi üzrə məşğələlərin təşkilini nəzərdə tuturdu.
2026-cı ilin fevralında fond Osmanlı türkcəsi üzrə ümumölkə müsabiqəsi keçirdiyini açıqladı. Təşkilatçıların məlumatına əsasən, müsabiqəyə 500 liseydən təxminən yeddi min şagird qatılmışdı.
Əlbəttə, dilin və ya dini irsin öyrənilməsi özlüyündə dünyəvilik prinsipinin pozulması demək deyil. Lakin konkret dini ideologiyanın daşıyıcısı olan təşkilatların dövlət təhsil sisteminə institusional çıxış əldə etməsi belə əməkdaşlığın sərhədləri barədə ciddi suallar doğurur.
Xüsusilə Gülən hərəkatının tarixi təcrübəsini nəzərə aldıqda.
2016-cı ildən sonra Türkiyənin müxalifət mediası başqa dini camaatların da dövlət qurumlarında nüfuzunun artması barədə dəfələrlə materiallar dərc edib.
"BirGün" qəzeti polis sistemindəki müəyyən kadr proseslərini "Menzil" camaatı ilə, təhsil strukturlarındakı təsir imkanlarını isə "Süleymancılar"la əlaqələndirirdi. Bu kontekstdə "İsmailağa" və "İskenderpaşa" dini birliklərinin də adları çəkilirdi.
Şübhəsiz, bu nəşrləri adıçəkilən təşkilatların dövlət aparatına qanunsuz şəkildə nüfuz etməsinin avtomatik sübutu kimi qəbul etmək olmaz. Lakin problem o qədər ciddi xarakter almışdı ki, müxalifət nümayəndələri təriqət və dini camaatların kadr siyasətinə təsirinin parlament səviyyəsində araşdırılmasını tələb edirdilər.
Əsas ziddiyyət də məhz buradadır.
Türkiyə hakimiyyəti FETÖ ilə mübarizəni dövləti paralel strukturlardan qorumaq zərurəti kimi əsaslandırdı. Amma eyni zamanda dövlət institutlarının bütün dini şəbəkələrdən bərabər məsafədə dayanmasını təmin edən universal prinsip formalaşdırmadı.
Nəticədə bir qeyri-rəsmi təsir şəbəkəsinin yerini bir neçə başqa şəbəkənin tutması təhlükəsi yarandı.
Türkiyə Konstitusiyası respublikanın dünyəvi dövlət olduğunu təsbit edir. Deməli, dövlət qulluqçusunun vəzifədə irəliləməsini onun hansı dini camaata mənsub olması deyil, peşəkarlığı, səriştəsi və qanunun tələbləri müəyyən etməlidir.
Azərbaycan üçün bu təcrübənin xüsusi əhəmiyyəti var.
Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik heç də onun dini-siyasi modelini mənimsəmək anlamına gəlmir. Azərbaycanın öz konstitusion quruluşu, tarixi ənənələri və milli maraqları var.
Hər bir vətəndaşın vicdan və dini etiqad azadlığı təmin olunmalıdır. Lakin heç bir dini təşkilat dövlət qurumlarını öz siyasi maraqlarını həyata keçirmək meydanına çevirmək hüququna malik deyil.
FETÖ-nün tarixi göstərir ki, siyasi hakimiyyətin özünəməxsus intizamı və kadr iyerarxiyası olan qapalı strukturlarla ittifaqı son dərəcə təhlükəli nəticələr doğura bilər.
Ankara Gülən təşkilatını darmadağın etdi, amma nurçuluq ənənəsinin digər davamçıları ilə əməkdaşlığı qoruyub saxladı. Belə əməkdaşlıq özlüyündə qanuna zidd deyil. Təhlükə həmin münasibətlərin siyasi himayədarlığa çevrildiyi yerdə başlayır.
Elə buna görə də Türkiyə təcrübəsindən çıxarılmalı əsas dərs dini camaatların məhv edilməsinin zəruriliyi deyil. Əsl məsələ onların dövlət daxilində imtiyazlı mövqe tutmasına yol verilməməsidir.
Zira dövlətin gücü dünənki müttəfiqlərini darmadağın etmək bacarığı ilə ölçülmür. Əsl güclü dövlət elə institutlar qurmağı bacaran dövlətdir ki, nə dünən onunla müttəfiq olanlar, nə də bu gün hakimiyyətə dəstək verənlər həmin institutları öz maraqlarına tabe etdirə bilsinlər.
Elçin Alıoğlu
Milli.Az
.jpg)
