1894-cü il oktyabrın 15-də Parisdə Fransa ordusunun artilleriya kapitanı Alfred Dreyfus həbs edildi. Onun dövlətə xəyanətdə ittiham olunması sonradan Fransa tarixinin ən böyük siyasi və məhkəmə qalmaqallarından birinə çevrildi. Tarixə “Dreyfus işi” adı ilə düşən bu hadisə təkcə bir zabitin taleyini deyil, bütöv bir dövlətin hüquq sistemini, ordunun nüfuzunu, mətbuatın rolunu və cəmiyyətdəki antisemitizmin miqyasını gündəmə gətirdi.
Bu qalmaqal Fransanı iki düşərgəyə böldü. Bir tərəfdə ədalətin və qanunun aliliyinin müdafiəçiləri, digər tərəfdə isə ordunun nüfuzunu qorumaq naminə həqiqətin gizlədilməsinə haqq qazandıranlar dayanırdı. Ən acınacaqlısı isə o idi ki, günahsızlığı sonradan sübuta yetirilən bir insanın öz hüquqlarını bərpa etməsi üçün 12 il mübarizə aparması lazım gəldi.
Alfred Dreyfus kim idi?
Alfred Dreyfus 1859-cu ildə Elzasın Mülhauzen şəhərində varlı yəhudi ailəsində anadan olmuşdu. 1871-ci ildə Elzas Almaniyanın tərkibinə keçdikdən sonra ailəsi Fransaya bağlılığını qorumağı seçdi. Alfred də hərbi karyerasını Fransa ordusunda qurdu, Ali Hərbi Məktəbi bitirdi və Baş Qərargahda xidmət etməyə başladı.
Peşəkar zabit olmasına baxmayaraq, Dreyfusun yəhudi mənşəyi onun hərbi mühitdə qəbul edilməsinə mane olan amillərdən birinə çevrilmişdi. XIX əsrin sonlarında Fransada antisemitizm güclənirdi. Yəhudilərə qarşı qərəzli münasibət təkcə cəmiyyətin müəyyən təbəqələrində deyil, dövlət və hərbi strukturlarda da özünü göstərirdi.
Dreyfusun sonradan dövlətə xəyanətdə ittiham edilməsində məhz bu qərəzli yanaşmanın mühüm rol oynadığı üzə çıxdı.
“Bordero”: casusluq şübhəsi necə yarandı?
1894-cü ilin payızında Fransa hərbi kəşfiyyatı Almaniyanın Parisdəki səfirliyindən əldə edilən məxfi məlumatı araşdırmağa başladı. Səfirlikdə təmizlik işləri görən və Fransa kəşfiyyatı ilə əməkdaşlıq edən Mari Bastien hərbi attaşenin zibil qutusundan cırılmış sənəd parçaları tapmışdı.
Sonradan “bordero” adlandırılan bu sənəd imzasız məktub idi. Məktubda Fransa ordusuna aid bəzi məxfi məlumatların xarici tərəfə ötürülməsi barədə qeydlər vardı. Bu, Fransa Baş Qərargahında casusun fəaliyyət göstərdiyinə dair ciddi şübhələr yaratdı.
İstintaqçılar qısa müddətdə Dreyfusu şübhəli şəxs kimi müəyyənləşdirdilər. Lakin ona qarşı irəli sürülən ittihamların əsasını təşkil edən dəlillər sonradan ciddi mübahisələrə səbəb oldu. Onun Baş Qərargahda işləməsi, alman dilini bilməsi, Elzas mənşəli olması və yəhudi kimliyi şübhələri gücləndirən amillər kimi təqdim edilirdi.
Beləliklə, konkret və etibarlı sübutların yerini getdikcə ehtimallar və qərəzli yanaşmalar tutmağa başladı.
Həbs və mübahisəli xətt ekspertizası
1894-cü il oktyabrın 15-də Dreyfus Hərbi Nazirliyə çağırıldı. Ona guya adi xidməti yoxlama keçirildiyi bildirildi və əl yazısının müqayisəsi üçün müəyyən mətn yazması istənildi. İstintaqçı Arman dü Pati de Klam bu yolla onun yazısını “bordero” ilə müqayisə etməyə çalışırdı.
Bir müddət sonra Dreyfus dövlətə xəyanətdə ittiham edilərək həbs olundu.
İttihamın əsas sübutlarından biri əl yazısı ekspertizası idi. Lakin ekspertlərin rəyləri üst-üstə düşmürdü. Bəziləri sənəddəki yazı ilə Dreyfusun xətti arasında ciddi fərqlər görürdü. Digərləri isə müəyyən oxşarlıqların olduğunu iddia edirdi.
Ekspert Alfons Bertiyon isə daha mürəkkəb bir nəzəriyyə irəli sürərək Dreyfusun öz xəttini qəsdən dəyişdirdiyini söyləyirdi. Bu yanaşma ittihamın sübut olunmasından daha çox, əvvəlcədən formalaşmış şübhəni əsaslandırmaq cəhdi təsiri bağışlayırdı.
Buna baxmayaraq, hərbi rəhbərlik Dreyfusun günahkar olduğuna inanmağa üstünlük verdi.
Qapalı məhkəmə: müdafiədən gizlədilən sübutlar
1894-cü ilin dekabrında Dreyfusa qarşı hərbi tribunalda məhkəmə prosesi keçirildi. İclaslar qapalı qapılar arxasında baş tutdu. İşin ən ciddi hüquqi pozuntularından biri isə hakimlərə müdafiə tərəfinə göstərilməyən məxfi sənədlər paketinin təqdim edilməsi idi.
Dreyfus və onun vəkili bu sənədlərlə tanış ola bilmədikləri üçün ittihamın əsaslandığı materialları araşdırmaq və onlara qarşı arqumentlər irəli sürmək imkanından məhrum edilmişdilər.
1894-cü il dekabrın 22-də tribunal Dreyfusu təqsirli bildi və ona ömürlük sürgün cəzası verdi.
1895-ci il yanvarın 5-də Parisdəki Hərbi Məktəbin həyətində onun hərbi rütbəsinin və fəxri fərqlərinin əlindən alınması mərasimi keçirildi. Dreyfusun paqonları qoparıldı, qılıncı sındırıldı. Kütlənin bir hissəsi antisemit şüarlar səsləndirirdi. Dreyfus isə dönə-dönə günahsız olduğunu bildirirdi.
Mərasimi izləyənlər arasında sonralar sionizmin banilərindən biri kimi tanınacaq avstriyalı jurnalist Teodor Hertslin də olduğu qeyd edilir. Bəzi tədqiqatçılar bu hadisənin onun yəhudilərin Avropadakı vəziyyətinə dair düşüncələrinə təsir etdiyini bildirirlər. Bununla belə, Dreyfus işi ilə Hertslin siyasi baxışlarının formalaşması arasındakı əlaqənin dəqiq miqyası mübahisəli olaraq qalır.
Dreyfus Fransa Qvianasının sahillərində yerləşən Şeytan adasına göndərildi. O, ağır iqlim şəraitində, ciddi nəzarət altında və demək olar ki, tam təcrid vəziyyətində yaşayırdı. Parisdə başlanan bir məhkəmə prosesi uzaq adada insanın həyatını məhv edən cəzaya çevrilmişdi.
Həqiqət üzə çıxır, ordu isə geri çəkilmək istəmir
1896-cı ildə Fransa hərbi kəşfiyyatının yeni rəhbəri, podpolkovnik Jorj Pikkar işin gedişində mühüm faktla qarşılaşdı. O, “bordero”nun əsl müəllifinin mayor Ferdinand Valsen Esterazi ola biləcəyini göstərən dəlillər əldə etdi.
Pikkar rəhbərliyə məlumat verdi və işin yenidən araşdırılmasını tələb etdi. Lakin hərbi rəhbərlik ittihamın yanlış olduğunu qəbul etməyə tələsmirdi. Çünki Dreyfusa qarşı hökmün əsassız olduğunun etiraf edilməsi ordunun nüfuzuna ağır zərbə vuracaq, məhkəmə sisteminin etibarlılığını sual altına alacaqdı.
Pikkar başqa yerə göndərildi. Bununla belə, onun aşkar etdiyi faktlar artıq gizli saxlana bilməyəcək qədər əhəmiyyətli idi.
Bu arada Alfred Dreyfusun qardaşı Matyö onun günahsızlığını sübut etmək üçün mübarizəyə başladı. Yazıçı Bernar Lazar da ictimaiyyətin diqqətini işdəki ziddiyyətlərə yönəltdi. Tədricən məsələ mətbuatın, siyasi dairələrin və parlamentin müzakirə mövzusuna çevrildi.
1898-ci il yanvarın 11-də Esterazi hərbi tribunal tərəfindən bəraət aldı. Bu qərar Dreyfusun tərəfdarlarının qəzəbini daha da artırdı. Çünki əsas şübhəli şəxs azadlıqda qalır, günahsızlığına dair ciddi suallar yaranmış zabit isə sürgündə saxlanılırdı.
Emil Zolyanın “Mən ittiham edirəm!” məktubu
1898-ci il yanvarın 13-də məşhur fransız yazıçısı Emil Zolya “L’Aurore” qəzetində Fransa prezidenti Feliks Fora ünvanladığı açıq məktubu dərc etdirdi. “J’accuse…!” — “Mən ittiham edirəm!” başlığı ilə yayımlanan bu yazı Dreyfus işi ətrafında dönüş nöqtəsinə çevrildi.
Zolya məktubunda hərbi rəhbərliyi, istintaqı aparan şəxsləri və ədalət mühakiməsinin iştirakçılarını həqiqəti gizlətməkdə, saxta ittihamları müdafiə etməkdə və məhkəmə prosesini siyasi maraqlara tabe etdirməkdə günahlandırırdı.
Yazı böyük ictimai rezonans doğurdu. Dreyfus işi artıq təkcə məhkəmə mübahisəsi deyildi. Bu, Fransanın hansı prinsiplərlə idarə olunacağına dair milli müzakirəyə çevrilmişdi: dövlət qurumlarının nüfuzu qorunmalı idi, yoxsa həqiqət və insan hüquqları hər şeydən üstün tutulmalı idi?
Zola böhtan ittihamı ilə məhkum edildi və cəzadan yayınmaq üçün bir müddət İngiltərədə yaşamağa məcbur oldu. Lakin onun məktubu ictimai rəyin dəyişməsində mühüm rol oynadı.
1898-ci ilin avqustunda qalmaqal daha da dərinləşdi. Podpolkovnik Hübert-Cozef Anri Dreyfusun əleyhinə istifadə olunan sənədlərdən birini saxtalaşdırdığını etiraf etdi. Ertəsi gün o, həbsxanada intihar etdi.
Bu hadisə Dreyfusa qarşı ittihamların etibarlılığına ağır zərbə vurdu. Artıq söhbət sadəcə istintaq səhvindən deyil, həqiqətin gizlədilməsi və sübutların saxtalaşdırılması ehtimalından gedirdi.
Fransa iki düşərgəyə bölünür
Dreyfus işi Fransa cəmiyyətində dərin parçalanma yaratdı. Dreyfusçular qanunun aliliyini, ədalətli məhkəmə araşdırmasını və insan hüquqlarını müdafiə edirdilər. Onların fikrincə, heç bir dövlət qurumunun nüfuzu günahsız insanın cəzalandırılmasına bəraət qazandıra bilməzdi.
Əksdreyfusçular isə ordunun nüfuzunu, dövlətin təhlükəsizliyini və milli birliyi ön plana çəkirdilər. Onların bir hissəsi Dreyfusu müdafiə etməyin Fransa ordusunu zəiflədəcəyini düşünürdü. Antisemitizm də bu düşərgənin mühüm ideoloji dayaqlarından birinə çevrilmişdi.
Mübahisə ailələrə, dostluqlara, siyasi partiyalara və mətbuat orqanlarına qədər yayıldı. İnsanlar təkcə Dreyfusun günahkar olub-olmadığı barədə deyil, Fransa dövlətinin hansı dəyərlərə əsaslanmalı olduğu barədə də qarşı-qarşıya gəldilər.
1898-ci ildə İnsan Hüquqları Liqasının yaradılması bu mübarizənin mühüm nəticələrindən biri oldu. Dreyfus işi Fransada respublikaçılıq, hüquqi dövlət, antisemitizm və ordunun cəmiyyətdəki rolu haqqında müzakirələri daha da gücləndirdi.
1899-cu il: ikinci məhkəmə və əfv
1899-cu ildə Kassasiya Məhkəməsi əvvəlki hökmü ləğv edərək işin yenidən araşdırılması barədə qərar verdi. Həmin ilin avqustunda Renn şəhərində yeni hərbi məhkəmə prosesi başladı.
Lakin gözlənilən ədalət dərhal bərqərar olmadı. Sentyabrın 9-da hərbi tribunal Dreyfusu yenidən təqsirli bildi. Bu dəfə ona yüngülləşdirici hallar nəzərə alınmaqla 10 il həbs cəzası verildi.
Qərar böyük etirazlara səbəb oldu. Çünki işin gedişində ortaya çıxan faktlar əvvəlki ittihamların əsaslılığına ciddi şübhələr yaratmışdı.
Sentyabrın 19-da prezident Emil Lube Dreyfusu əfv etdi. Sağlamlığı pozulmuş Dreyfus azadlığa çıxmaq üçün əfvi qəbul etdi. Lakin əfv bəraət demək deyildi. O, hüquqi baxımdan hələ də məhkum sayılırdı.
Buna görə də Dreyfus və tərəfdarları onun tam bəraət alması və ordudakı hüquqlarının bərpası uğrunda mübarizəni davam etdirdilər.
1906-cı il: həqiqətin qələbəsi
1906-cı il iyulun 12-də Fransa Kassasiya Məhkəməsi işi yenidən araşdıraraq Dreyfusa qarşı hökmü ləğv etdi və onun günahsızlığını rəsmən təsdiqlədi. Bu qərar 12 il davam edən hüquqi və siyasi mübarizəyə son qoydu.
Dreyfus orduda xidmətə bərpa edildi və mayor rütbəsi aldı. İyulun 21-də Parisdəki Hərbi Məktəbin həyətində ona Şərəf Legionu ordeni təqdim edildi. Bir vaxtlar hərbi rütbəsi və şərəfi əlindən alınaraq alçaldıldığı yerdə bu dəfə ona ehtiram göstərilirdi.
İşin araşdırılmasında mühüm rol oynamış Jorj Pikkar da sonradan hərbi nazir vəzifəsinə yüksəldi.
Dreyfus Birinci Dünya müharibəsi zamanı yenidən hərbi xidmət keçdi, podpolkovnik rütbəsinə çatdı və 1935-ci ildə vəfat etdi.
Dreyfus işi tarixə hansı dərsi verdi?
Dreyfus işi bir zabitin həyatını məhv etməklə kifayətlənmədi. O, dövlət sirri, milli təhlükəsizlik və qurumların nüfuzu kimi anlayışların ədalətsizliyə bəraət qazandırmaq üçün necə istifadə oluna biləcəyini göstərdi.
Bu hadisə antisemitizmin insan taleyinə necə təsir etdiyini, məhkəmə sisteminin qərəzdən nə qədər zərər görə biləcəyini və azad mətbuatın ictimai nəzarətdə hansı mühüm rolu oynadığını nümayiş etdirdi.
Dreyfusun günahsızlığını sübut edən faktlar ortaya çıxdıqca, əvvəlcə onu müdafiə edənlər deyil, həqiqətin özünü müdafiə etmək zərurəti ön plana keçdi. Çünki məsələ artıq bir nəfərin taleyindən daha böyük idi: söhbət qanunun bütün vətəndaşlara eyni cür tətbiq olunub-olunmamasından gedirdi.
Dreyfus işi tarixin mühüm xəbərdarlıqlarından biri olaraq qalır: dövlətin nüfuzu həqiqəti gizlətməklə qorunmur, ədaləti təmin etməklə qorunur. Bir insanın günahsızlığının tanınması üçün 12 il lazım gəldisə, bu, yalnız həmin insanın faciəsi deyil, həm də ədalət mexanizmlərinin nə qədər asanlıqla siyasi və ideoloji təzyiqlərin təsiri altına düşə biləcəyinin göstəricisidir.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az
