Afrikanın şimalında, Tunisin cənubunda yerləşən Matmata dünyanın ən qeyri-adi yaşayış məskənlərindən biridir. Bu ərazi ənənəvi memarlığı, səhranın sərt iqliminə uyğunlaşdırılmış evləri və yerin altında qurulan həyat tərzi ilə məşhurdur.
Burada insanlar əsrlər boyu adi evlərdən fərqli olaraq, torpağın dərinliyində yaşayış məkanları yaradıblar. İlk baxışdan bu evlərə baxanda insanın ağlına təbii mağaralar gəlir. Lakin Matmatanın yeraltı evləri təbiətin hazır şəkildə təqdim etdiyi sığınacaqlar deyil, insanların öz əlləri ilə qazıb hazırladıqları mürəkkəb yaşayış kompleksləridir.
İnsanlar niyə torpağın altında yaşayır?
Matmatanın qeyri-adi memarlığının əsas səbəbi bölgənin sərt iqlimidir. Tunis Sahara səhrasının şimalında yerləşir və burada yay aylarında havanın temperaturu çox yüksəlir. Günəş altında torpaq və qayalıqlar qızır, gündüzlə gecə arasındakı temperatur fərqi isə xeyli böyük ola bilir.
Belə şəraitdə ənənəvi yerüstü evləri sərin saxlamaq çətin idi. Matmatanın sakinləri isə təbiətin özündən səmərəli şəkildə istifadə etməyin yolunu tapmışdılar.
Torpağın müəyyən dərinliyində temperatur gün ərzindəki hava temperaturu qədər sürətlə dəyişmir. Buna görə də yeraltı otaqlar yayda sərin, qışda isə yerüstü məkanlarla müqayisədə daha sabit temperaturda qala bilir. Torpaq həm də güclü küləklərdən və günəş şüalarından qoruyur.
Beləcə, insanların öz əlləri ilə yaratdığı yeraltı evlər səhranın sərt şəraitində təbii iqlim tənzimləyicisi rolunu oynayırdı.
Yeraltı evlər necə tikilir?
Matmatanın ənənəvi evləri xüsusi quruluşu ilə seçilir. Əvvəlcə torpaqda böyük, dairəvi və nisbətən dərin çuxur qazılırdı. Daha sonra həmin çuxurun divarlarında müxtəlif istiqamətlərdə otaqlar hazırlanırdı.
Evin mərkəzində açıq həyət yerləşirdi. Yaşayış otaqları, mətbəx, ərzaq saxlamaq üçün anbarlar və digər məişət sahələri isə bu həyətin ətrafında qurulurdu. Bəzi evlərdə otaqlar bir neçə səviyyədə yerləşirdi.
Mərkəzi həyət evin əsas hissələrini birləşdirirdi. Gün işığı və hava buradan otaqlara daxil olur, yağış suları isə həyətin quruluşundan və evin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq kənarlaşdırılırdı.
Bu evlərin yaradılması sadəcə torpağı qazmaqdan ibarət deyildi. Yaşayış məkanının təhlükəsizliyi üçün torpağın quruluşunu, divarların dayanıqlığını və suyun axın istiqamətini nəzərə almaq vacib idi.
Matmatanın ənənəvi memarlığı insanların yerli təbiət şəraitinə necə uyğunlaşa bildiyini göstərən maraqlı nümunədir.
Bu evlərdə gündəlik həyat necə keçirdi?
Yeraltı evlərdə yaşamaq sakinlərə yalnız istidən qorunmaq imkanı vermirdi. Bu quruluş ailə həyatına və təsərrüfat fəaliyyətinə də uyğunlaşdırılmışdı.
Otaqların hər biri müəyyən məqsəd daşıyırdı. Bir hissədə ailə üzvləri yaşayır, digərində yemək hazırlanır, başqa otaqlarda isə taxıl, zeytun yağı və digər ərzaqlar saxlanılırdı. Bəzi ənənəvi evlərdə kənd təsərrüfatı məhsullarını qorumaq üçün ayrıca anbarlar mövcud idi.
Belə yaşayış forması Şimali Afrikanın yerli xalqlarından olan amazoqların — bəzən bərbərlər adlandırılan icmaların — ənənələri ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, Matmatanın bütün yeraltı evlərini yalnız bir etnik qrupun yaratdığını söyləmək düzgün olmazdı. Bu memarlıq bölgənin uzunmüddətli məskunlaşma və təsərrüfat tarixinin bir hissəsidir.
Ən maraqlı cəhət isə budur ki, burada insanlar özlərini təbiətdən təcrid etmirdilər. Əksinə, ətraf mühitin xüsusiyyətlərini öyrənərək yaşayış yerlərini ona uyğun qururdular.
Matmata niyə dünyada məşhurlaşıb?
Matmatanın şöhrət qazanmasında kino sənayesinin də böyük rolu olub. Burada yerləşən məşhur Sidi Driss yeraltı yaşayış kompleksi «Ulduz müharibələri» (Star Wars) filmlərinin bəzi səhnələri üçün məkan kimi istifadə edilib. Xüsusilə Lük Skayvolkerin ailə evi ilə əlaqələndirilən interyerlər bu məkanı dünya üzrə kino həvəskarlarına tanıdıb.
Filmlər sayəsində Matmata təkcə memarlıq və tarixlə maraqlananların deyil, həm də turistlərin diqqətini cəlb etməyə başlayıb. Bu gün bölgəyə gələnlər ənənəvi yeraltı evləri görür, onların quruluşu ilə tanış olur və bəzən bu evlərin bir hissəsinin mehmanxana kimi istifadə edilməsindən yararlanırlar.
Bununla belə, Matmatanın əhəmiyyəti yalnız kino ilə məhdudlaşmır. Bu məskən səhrada insanın yaşamaq üçün hansı yaradıcı üsullara əl atdığını göstərən canlı mədəni irs nümunəsidir.
İnsan və təbiət arasında qeyri-adi uyğunlaşma
Matmata bizə bir daha göstərir ki, memarlıq həmişə hündür binalar, geniş pəncərələr və mürəkkəb texnologiyalar demək deyil. Bəzən ən səmərəli həll təbiətin özündə gizlənir.
Bu gün müasir dünyada enerjiyə qənaət, binaların soyudulması və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma mühüm məsələlərə çevrilib. Matmatanın ənənəvi evləri isə əsrlər əvvəl insanların bu problemlərin bir qismini yerli materiallardan və sadə, lakin düşünülmüş memarlıq üsullarından istifadə etməklə həll etdiyini nümayiş etdirir.
Əlbəttə, yeraltı evlər bütün iqlimlər və şəraitlər üçün ideal deyil. Belə tikililərdə havalandırma, nəmlik, drenaj və konstruksiyaların təhlükəsizliyi xüsusi diqqət tələb edir. Lakin düzgün şəraitdə bu memarlıq forması təbii temperatur sabitliyindən faydalanmağa imkan verir.
Matmatanın əsas sirri də məhz budur: insanlar səhranın istisinə qarşı mübarizə aparmaq əvəzinə, torpağın özündən qoruyucu sığınacaq kimi istifadə etməyi öyrəniblər.
Bu gün də Tunis səhrasının qoynunda yerləşən Matmata insan zəkasının, qədim memarlıq təcrübəsinin və təbiətə uyğunlaşmaq bacarığının heyrətamiz nümunəsi olaraq qalır.
Natiq Səlim,
KONKRET.az
