Azərbaycanda buğda idxalının artması ərzaq bazarı ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirir.
Bu ilin yanvar-sentyabr aylarında ölkəyə 224 milyon ABŞ dollarından çox dəyərində 1 milyon 44 min 835 ton buğda gətirilib. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə idxalın həcmi 18,9%, dəyəri isə 18,8% artıb.
Bəs xaricdən daha çox buğda alınması çörəyin qiymətinə təsir göstərə bilərmi? Yaxın aylarda istehlakçıları bahalaşma gözləyirmi?
Sfera.az xəbər verir ki, buğda idxalındakı artım çörəyin mütləq bahalaşacağı anlamına gəlmir. Bununla belə, idxalın dəyəri, dünya bazarındakı qiymətlər, un istehsalçılarının xərcləri və vergi güzəştlərinin gələcək taleyi ərzaq bazarında qiymət dinamikasına təsir edə biləcək amillərdir.
İdxal niyə artır?
Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına əsasən, Azərbaycanın buğda idxalına çəkdiyi xərc bir il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Bu, ölkənin daxili tələbatının ödənilməsində xaricdən alınan buğdanın rolunun davam etdiyini göstərir. Yerli istehsalın mövcudluğu idxala ehtiyacı tam aradan qaldırmır. Əhalinin və emal müəssisələrinin tələbatı, məhsulun keyfiyyəti, istehsalın həcmi, məhsuldarlıq və ehtiyatların formalaşdırılması idxalın səviyyəsinə təsir edə bilər. Buna görə də idxal artımını yalnız yerli istehsalın azalması ilə izah etmək düzgün olmazdı.
Beynəlxalq Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) 2026-cı ilin aprelində yayımladığı ölkə icmalında Azərbaycanda taxıl istehsalı üçün əlverişli perspektivlərin olduğu, 2025-ci ildə taxıl istehsalının isə beşillik orta göstəriciyə yaxınlaşdığı bildirilirdi. Təşkilat eyni zamanda 2025/2026 marketinq ili üzrə taxıl idxalı tələbatının orta səviyyəyə yaxın olacağını proqnozlaşdırırdı. Bu məlumatlar göstərir ki, idxalın artımını qiymətləndirmək üçün təkcə gömrük rəqəmlərinə deyil, istehsal və istehlak balansına da baxmaq lazımdır.
Çörəyin qiymətini hansı amillər dəyişə bilər?
Çörəyin maya dəyəri yalnız buğdanın qiymətindən formalaşmır. Un istehsalı, enerji, daşınma, əməkhaqqı, qablaşdırma və digər xərclər də son qiymətə təsir göstərir. Bu amillərdən birində bahalaşma baş verərsə, istehsalçıların xərcləri arta bilər. Lakin həmin artımın nə qədərinin istehlakçı qiymətlərinə ötürüləcəyini əvvəlcədən dəqiq söyləmək mümkün deyil.
Digər mühüm məqam dünya bazarındakı qiymətlərdir. Azərbaycanın əsas idxal mənbələrində buğdanın bahalaşması, daşınma xərclərinin artması və ya tədarükdə problemlərin yaranması ölkənin idxal xərclərinə təsir edə bilər. Əksinə, dünya bazarında qiymətlərin sabit qalması, əlverişli tədarük şərtləri və daxili bazarda kifayət qədər ehtiyatın olması bahalaşma təzyiqini zəiflədə bilər.
Azərbaycanın İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti daha əvvəl dünya bazarında buğdanın qiymətinin yüksəlməsinin ölkədə un və çörək bazarına təsir göstərə bildiyini qeyd edib. Qurum eyni zamanda qiymətlərin formalaşmasına nəzarət və əsassız dəyişikliklərin qarşısının alınması istiqamətində monitorinqlər apardığını açıqlayıb.
2027-ci ildən əvvəl diqqətçəkən məqam: ƏDV güzəştləri
Çörək və un məhsullarının qiymətinə təsir edə biləcək digər məsələ buğda və un məhsulları üzrə ƏDV güzəştlərinin gələcək taleyidir. FAO-nun məlumatına görə, buğdanın idxalı və satışı üzrə tətbiq edilən 18 faizlik ƏDV güzəşti daxili bazarda qiymətlərin sabit qalmasına dəstək verən amillərdən biridir. Güzəştin 2027-ci il yanvarın 1-dək qüvvədə olması nəzərdə tutulurdu.
Bu güzəştlərin müddətinin uzadılıb-uzadılmayacağı, yaxud vergi rejimində hansı dəyişikliklərin ediləcəyi qiymətlərin gələcək dinamikası baxımından əhəmiyyətlidir. Əgər güzəştlər uzadılmasa, əlavə vergi yükünün məhsulların maya dəyərinə təsiri məsələsi gündəmə gələ bilər. Ancaq bu, çörəyin qiymətinin mütləq artacağı demək deyil: yekun təsir qərarın konkret şərtlərindən, istehsalçıların xərclərindən və bazar şəraitindən asılı olacaq.
Bəs çörək bahalaşacaqmı?
Mövcud vəziyyətə əsasən, çörəyin qiymətində artım riski xüsusilə 2027-ci ilin əvvəlində gündəmə gələ bilər. Bunun əsas səbəbi buğda idxalının artması ilə yanaşı, un və çörək məhsullarına tətbiq olunan vergi güzəştlərinin müddətinin başa çatmaq üzrə olmasıdır.
Hazırda buğdanın idxalı və satışı, buğda ununun və çörəyin istehsalı və satışı üzrə ƏDV güzəşti 2027-ci il yanvarın 1-dək nəzərdə tutulub. Güzəştin müddəti uzadılmasa, istehsal və tədarük zəncirində əlavə vergi yükü yarana bilər. Bu isə un və çörəyin maya dəyərinə, dolayısı ilə pərakəndə satış qiymətlərinə təsir göstərə bilər.
Beləliklə, güzəştlər uzadılmasa, çörəyin bahalaşması ehtimalı artacaq. Ancaq bu, qiymətlərin mütləq yüksələcəyi və ya artımın konkret nə qədər olacağı demək deyil. Yekun nəticə vergi siyasəti ilə bağlı qərardan, dünya bazarında buğdanın qiymətindən, istehsalçıların xərclərindən və dövlətin bazara müdaxilə mexanizmlərindən asılı olacaq.
Digər tərəfdən, güzəştlərin müddətinin uzadılması qiymət artımı riskini azalda bilər. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının məlumatına görə, Azərbaycanda 2025-ci ildə taxıl istehsalı beşillik orta göstəriciyə yaxın olub, 2025/2026 marketinq ili üçün taxıl idxalı tələbatının da orta səviyyəyə yaxın olacağı gözlənilib. Bu amillər ölkədə təklifin sabit qalmasına kömək edə bilər.
Nəticə etibarilə, hazırda çörəyin nə vaxt və neçə faiz bahalaşacağını söyləmək üçün əsas yoxdur. Lakin vergi güzəştləri ilə bağlı qərar ilin sonuna qədər qiymət proqnozunun əsas müəyyənedicilərindən biri olacaq. İstehlakçılar üçün əsas məsələ isə bu qərarın gündəlik tələbat məhsulunun qiymətinə necə təsir edəcəyidir.
Fatimə
Sfera.az
