Azərbaycanda vahid məktəbli forması ilə bağlı müzakirələr Türkiyədə niyə təhlükə kimi təqdim olunur? Burada söhbət Azərbaycanın öz dövlət modelini müəyyənləşdirmək hüququndan, qardaşlığın siyasi sərhədlərindən və dini həssaslığın hansı məqsədlərlə istifadə olunmasından gedir.
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri, şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin oktyabrın 13-də Real TV-yə müsahibəsində səsləndirdiyi fikir bu baxımdan diqqətəlayiqdir: “Azərbaycanda hicab qadağan olunmayıb”. O, dini təhsil müəssisələrində qızların hicabla təhsil aldıqlarını, dövlət təhsil müəssisələrində isə vahid məktəbli forması ilə bağlı qərarın qəbul edildiyini bildirib.
Bu açıqlama müzakirədə bir sıra məqamları aydınlaşdırmaq üçün əsas yaradır. Şeyxülislamın mövqeyi müzakirənin emosiyadan kənar, hüquqi və faktoloji əsaslarla aparılmasının vacibliyini xatırladır. Azərbaycanda hicabın qadağan edildiyini söyləmək doğru deyil. Dini təhsil müəssisələrində hicabdan istifadə edilməsi də bu reallığın göstəricilərindəndir.
Digər tərəfdən, Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formaları ilə bağlı tələblərə dəyişiklik edib. Sənəddə müəyyən edilmiş formanın vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan əlavə geyim elementlərinə yol verilməməsi nəzərdə tutulur. Qərarda hicabın adı belə çəkilmir.
Mübahisə də məhz bu müddəanın necə başa düşülməsi və məktəblərdə necə tətbiq edilməsi ətrafında yaranıb. Azərbaycanda hicaba heç bir qadağa yoxdur. Bu həqiqəti gizlədərək ölkəni bütövlükdə dini azadlıqları qadağan edən dövlət kimi təqdim etmək çox yanlışdır.
Məsələnin başqa istiqaməti Türkiyədəki siyasi reaksiyalardır. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saral oktyabrın 12-də sosial şəbəkədə Azərbaycanda hicablı şagirdlərin təhsil hüququnun məhdudlaşdırılmasını qəbuledilməz adlandırıb. O, baş örtüyünün inancın tələbi olduğunu vurğulayıb və Azərbaycanın bu addımdan geri dönməsini gözlədiyini bildirib.
Saralın açıqlamasından sonra məsələ Türkiyə mediasında da geniş müzakirəyə çıxarılıb. “Cumhuriyet”, “Halk TV”, “Medyascope” və digər nəşrlərdə Azərbaycan məktəblərində baş örtüyü ətrafında yaranan mübahisə barədə materiallar yayımlanıb. Türkiyənin bəzi media orqanları hadisəni birbaşa “hicab qadağası” çərçivəsində təqdim ediblər.
Doğrudur, jurnalistlərin, siyasətçilərin və ictimai xadimlərin başqa ölkələrdə baş verən hadisələri müzakirə etmək hüququ var. Ancaq məsələ yüksək dövlət vəzifəsi tutan şəxsin başqa bir suveren ölkənin qərarını bütün detalları araşdırmadan yanlış elan etməsinə və həmin ölkədən geri addım tələb etməsinə gəlib çatanda, artıq diplomatik məsuliyyət məsələsi ortaya çıxır. Yumşaq desək, bu, qardaşlığa kölgə salan qüvvələrin kimliyini ortaya qoyur.
Oktay Saralın statusunda diqqət çəkən də məhz budur. O, yalnız dini azadlıqla bağlı ümumi prinsip səsləndirmir, Azərbaycanın konkret qərarını “yanlış addım” kimi qiymətləndirir və onun dəyişdirilməsini gözlədiyini bildirir. Halbuki qərarın mətnində heç bir hicab qadağası yoxdur.
Dövlətlər arasında qardaşlıq münasibəti başqa ölkənin bütün qərarlarını bəyənmək məcburiyyəti yaratmır. Ancaq həmin qərarlarla bağlı mövqe bildirərkən faktları dəqiq bilmək, hüquqi çərçivəni anlamaq və qarşı tərəfin suverenliyinə hörmət etmək tələb olunur.
Qardaşlıq digər ölkənin yerinə qərar vermək deyil. Qardaşlıq onunla danışmaq, onu anlamaq və fikir ayrılığı yarananda belə qarşılıqlı hörməti qorumaqdır.
Azərbaycanla Türkiyəni birləşdirən “Bir millət, iki dövlət” prinsipi siyasi şüar deyil. Bu ifadənin arxasında ortaq tarix, dil yaxınlığı, mədəniyyət, ağır günlərdə göstərilmiş dəstək və strateji əməkdaşlıq dayanır.
Ancaq bu prinsipin mühüm bir şərti də var. İki dövlətin birliyi onların müstəqilliyinin və suverenliyinin qarşılıqlı tanınması üzərində qurulmalıdır. Azərbaycan Türkiyənin müstəqil dövlət olduğunu, öz qanunları, institutları və siyasi seçimləri ilə idarə olunduğunu qəbul edir. Türkiyə də Azərbaycanın eyni hüquqa malik olduğunu qəbul etməlidir. Bu, münasibətlərdə əlavə tələb deyil, bərabərhüquqlu tərəfdaşlığın təməlidir.
Bir ölkənin siyasi və ya dini dairələrinin öz baxışlarını digər ölkəyə doğru yol kimi təqdim etməsi qardaşlıq münasibətlərinin mahiyyətini dəyişdirə bilər. Bu yanaşma geniş yayılsa, sabah başqa bir məsələ təhsil, ailə münasibətləri, mədəniyyət, xarici siyasət və ya iqtisadi əməkdaşlıq eyni üsulla təzyiq predmetinə çevrilə bilər.
Bu gün məktəbli forması müzakirə olunur. Sabah Azərbaycanın hansı beynəlxalq tərəfdaşla əməkdaşlıq etməli olduğu, hansı qanunu necə qəbul etməli olduğu və ya cəmiyyətin hansı modelə uyğun yaşamalı olduğu barədə də xaricdən hökm vermək istəyənlər tapıla bilər.
Ona görə də məsələni olmayan baş örtüyü qadağası ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Burada söhbət prinsipdən gedir. Azərbaycanla bağlı qərarların legitim müzakirə məkanı ilk növbədə Azərbaycanın öz hüquqi və siyasi sistemidir.
Türkiyənin hakim dairələrində təmsil olunan şəxslər bu həssaslığı daha dərindən nəzərə almalıdırlar. Çünki dövlətlər arasında münasibətlərə təsir imkanları geniş olan şəxsin bir statusu sıravi sosial şəbəkə istifadəçisinin fikri ilə eyni çəkidə deyil. Yüksək vəzifə məsuliyyət də yaradır.
Əslində, bu olay həm də onu göstərir ki, Türkiyənin yönləndirilməsində dini qrupların, FETÖ-çülərin rolu böyükdür. Bu isə Azərbaycanla yanaşı, Türkiyə dövlətinin də imicini zədələyir. Dəqiq olanı odur ki, Saralın açıqlaması qardaşlığa xidmət etmir. Bəs, kimə xidmət edir, bu yazını sonadək oxusanız tam cavabı tapacaqsınız.
Unutmayaq, dünyəvi dövlət məktəblərində vahid geyim qaydalarının müəyyən edilməsi adi haldır. Dövlətin dünyəviliyi üzərində süni qarşıdurma yaratmaq düzgün deyil. Dövlətin gücü qanun qarşısında bərabərliyə və təhsilə çıxış hüququna təminat verməkdə görünür. Azərbaycan da bunu edir. Bu prinsip bütün məntiqlərə uyğundur.
Azərbaycanın dini mövzular ətrafında yaranan mübahisələrə ehtiyatla yanaşması üçün tarixi və geosiyasi səbəblər də var. İranla münasibətlərdə din amilinin siyasi təsir vasitəsinə çevrilməsi barədə uzun illərdir müzakirələr aparılır. Azərbaycan dövləti və cəmiyyəti dini kimliyin siyasi təsir alətinə çevrilməsinin mümkün nəticələrini nəzərə almağa məcburdur.
Dini həssaslıq kiminsə siyasi məqsədlərinə xidmət etməməlidir. Azərbaycan buna imkan verməyəcək. Məlumatlar hansı mənbədən yayılır. Eyni iddia müxtəlif platformalarda eyni ifadələrlə təkrarlanır. Hadisənin hüquqi məzmunu kənara qoyulur, yalnız emosional görüntülər və ittihamlar dövriyyəyə buraxılır. Təhrif edilmiş məlumatdan hansısa siyasi nəticə çıxarılmağa çalışılır. Bu məqamda qardaş Türkiyənin hakimiyyət eşelonunun iştirak etməsi ən azı təəssüf doğurur.
Türkiyənin bir sıra media orqanlarında bu mövzu ilə bağlı materialların yayımlanması mübahisənin ikitərəfli münasibətlər müstəvisinə keçdiyini göstərir. “Cumhuriyet” YAP-ın reaksiyasını, “Halk TV” Oktay Saralın açıqlamasını, “Medyascope” isə Azərbaycanda geyim qaydaları ətrafında yaranan mübahisəni və etirazlarla bağlı məlumatları işıqlandırıb.
Bu materiallar bir araya gətiriləndə Türkiyə ictimai məkanında mövzunun hansı sürətlə yayıldığını və necə çərçivələndirildiyini göstərmək mümkündür. Bu fakt qardaşlıq münasibətləri baxımından məyusedicidir.
Oktay Saralın fikirləri şəxsi sosial media paylaşımı olsa da, o, Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri kimi tanınan vəzifəli şəxsdir. Buna görə də onun ifadələri adi istifadəçinin şərhindən fərqli siyasi çəki daşıyır. Saralın mövqeyinin dini azadlıqla bağlı narahatlıqdan qaynaqlandığını fərz etmək mümkündür, amma bu niyyət onun Azərbaycanın hüquqi reallığı barədə hökm verməsini avtomatik olaraq əsaslandırmır. Bir ölkədə konkret məktəbdə hansı hadisənin baş verdiyini dəqiqləşdirmədən bütün ölkənin siyasəti haqqında nəticə çıxarmaq məsuliyyətli yanaşma deyil. Yumşaq desək, bu, məsuliyyətsizlikdir və Azərbaycana qarşı təhrif olunmuş məlumatları yayan mənbələrin mahiyyətini göstərir. Əslində isə bu, Türk düşmənçiliyidir. Türkiyəyə qarşı addımdır.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin dərinliyi bu cür hallarda daha çox diqqət tələb edir. Yüksək vəzifəli şəxslər qardaş ölkənin ictimai müzakirəsinə qoşularkən emosional çağırışdan əvvəl faktları öyrənməli, rəsmi mövqeni araşdırmalı və diplomatik həssaslığı nəzərə almalıdırlar.
Türkiyənin öz tarixində də baş örtüyü və təhsil məsələləri uzun müddət ictimai-siyasi müzakirələrin mərkəzində olub. Lakin bir ölkənin öz tarixi təcrübəsi digər ölkəyə hazır model kimi təqdim edilə bilməz. Hər dövlətin konstitusion quruluşu, ictimai münasibətləri və hüquqi sistemi fərqlidir.
Azərbaycanın dünyəvi dövlət modeli Türkiyənin siyasi dairələri tərəfindən mütləq eyni cür qiymətləndirilməyə bilər. Ancaq fərqli yanaşma Azərbaycanın qərarlarına göstəriş vermək hüququ yaratmır. Qardaş ölkənin məsuliyyətli siyasi dairələri bu məsələdə emosional çağırışlardan daha çox qarşılıqlı dialoqa üstünlük verməlidir. Qardaşlıq hətta fikir ayrılığı zamanı belə bir-birinin suverenliyini tapdalamamaqdır.
Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin açıqlaması müzakirəyə mühüm aydınlıq gətirdi. Azərbaycanda hicaba heç bir qadağa yoxdur. Türkiyədəki siyasi şəxslər və media nümayəndələri də Azərbaycanla bağlı mövqe bildirərkən qərarların məzmununu, ölkənin konstitusion quruluşunu və faktiki vəziyyəti nəzərə almalıdırlar. Yüksək vəzifəli şəxs sözünün məsuliyyətini dərk etməlidir.
Azərbaycanın daxili işlərinə kənardan hökm vermək, dini həssaslığı siyasi təzyiq vasitəsinə çevirmək və qardaşlıq münasibətlərini mübahisə predmetinə gətirmək ən azı Azərbaycan-Türkiyə maraqlarına xidmət etmir.
“Bir millət, iki dövlət” prinsipi iki dövlətin bir-birinin müstəqilliyinə eyni dərəcədə hörmət etməsi ilə yaşayır. Qardaş Türkiyədən gözlənti də budur: Azərbaycanla bağlı mübahisələrdə hökm verməkdən əvvəl dinləmək, ittihamdan əvvəl araşdırmaq, təzyiqdən əvvəl dialoq qurmaq vacibdir.
Ayıq olaq. Dini həssaslığımızdan, milli duyğularımızdan, qardaşlıq bağlarımızdan siyasi məqsədlər üçün istifadə edilməsinə imkan verməyək. Azərbaycanın suverenliyi müzakirə mövzusu ola bilməz. Məktəbli geyimi və dini azadlıqla bağlı suallar isə qanun, fakt və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində həll edilməlidir.
Azərbaycanda insanlar qardaşlığa əməldə tam sadiqdirlər. Əminik ki, Türkiyə cəmiyyəti də eyni mövqedədir. Bu qardaşlığa xələl gətirənlərə aramızda yer olmamalıdır.
Sevinc MƏHƏRRƏMOVA
