Bir dövləti özündən asılı vəziyyətə salmaq üçün onun ərazisinə bircə əsgər də yeritmək lazım deyil. Cəmiyyəti inandırmaq kifayətdir ki, haradasa, ölkə sərhədlərindən kənarda insanların necə yaşamalı olduğunu, uşaqlarına nə öyrədilməsini, hansı qanunların qəbul edilməsini və hansı siyasətin yürüdülməsini müəyyənləşdirmək səlahiyyətinə malik bir dini-mənəvi nüfuz sahibi var. Belə olduqda suverenlik Konstitusiyada öz yerini qoruyur, parlamentin üzərində dövlət bayrağı dalğalanır, nazirlər öz kabinetlərində iclaslar keçirirlər. Amma ölkənin taleyini müəyyən edən qərarlar artıq yad ideoloji mərkəzlərin qoyduğu meyarlarla ölçülüb-biçilməyə başlayır.
Mən Türkiyənin müəyyən dini-mühafizəkar dairələrinin Azərbaycana dövlət, cəmiyyət və milli dəyərlərlə bağlı öz baxışlarını qəbul etdirmək cəhdlərində məhz bu təhlükəni görürəm.
Qardaşlıq haqqında gurultulu və cəlbedici bəyanatların arxasında son dərəcə prinsipial bir sual dayanır: Azərbaycan Türkiyənin bərabərhüquqlu müttəfiqidir, yoxsa Türkiyədə fəaliyyət göstərən dini təşkilatların öz təsir dairəsini genişləndirə biləcəyi bir ərazidir?
Mənim üçün bu sualın cavabı birmənalıdır. Lakin əvvəlcə söhbətin hansı təşkilatlardan getdiyinə aydınlıq gətirmək lazımdır.
Müasir Türkiyənin dini mühiti kifayət qədər mürəkkəb və çoxşaxəlidir. Rəsmi dövlət institutları ilə yanaşı, ölkədə təriqətlərdən, camaatlardan, xeyriyyə fondlarından, təhsil mərkəzlərindən, nəşriyyatlardan və sahibkar birliklərindən ibarət geniş şəbəkə fəaliyyət göstərir.
Təriqət anlayışı ilkin mənasında sufi mənəvi yolunu ifadə edir. Bu yol mürşid rəhbərliyinə, dini intizama və mənəvi varislik ənənəsinə əsaslanır. Camaat isə təhsil, xeyriyyəçilik və təsərrüfat strukturlarını öz ətrafında birləşdirə bilən dini icmadır.
Bu birliklərin bəzilərində qapalı sektalara xas xüsusiyyətlər müşahidə olunur: sərt iyerarxiya, dini rəhbərin nüfuzunun mütləqləşdirilməsi, ciddi daxili intizam və idarəetmədə şəffaflığın məhdudluğu. Bununla belə, bütün təriqətləri istisnasız olaraq sekta adlandırmaq dinşünaslıq baxımından doğru olmazdı.
Məsələ həmin birliklərin üzvlərinin dini etiqadında deyil. Problem mənəvi nüfuzun siyasi hakimiyyət mənbəyinə çevrildiyi, dini icmaya sədaqətin isə dövlətə vətəndaş bağlılığından üstün tutulduğu məqamda başlayır.
Sözügedən şəbəkələrin miqyası isə kifayət qədər düşündürücüdür.
Professor Esergül Balcının 2018-ci ildə təqdim etdiyi araşdırmada Türkiyədə təxminən 30 əsas təriqət istiqamətinin və onların 400 qolunun mövcudluğundan bəhs olunurdu. Bu strukturlarla əlaqəsi olan insanların sayı 2,6 milyon nəfər, onların fəal üzvləri isə təxminən 1,1 milyon nəfər qiymətləndirilirdi.
Araşdırma Türkiyənin 16 vilayətini əhatə edirdi. Həmin tədqiqatda 800-dən çox fəaliyyət göstərən mədrəsə, dini strukturlarla əlaqəli təxminən 2480 tələbə yataqxanası və bu qurumların təhsil təsiri altında olan yüz minlərlə şagird və tələbə barədə də məlumatlar yer alırdı.
Əlbəttə, bu rəqəmlər nə rəsmi siyahıyaalmanın nəticələridir, nə də 2026-cı ilin statistik göstəriciləri. Lakin metodoloji məhdudiyyətlər nəzərə alınsa belə, onlar Türkiyədə formalaşmış dini infrastrukturun nə qədər geniş olduğunu göstərir.
Üstəlik, bu strukturların təsir gücü təkcə tərəfdarlarının sayı ilə ölçülmür. Burada həlledici amil insanları özündən asılı vəziyyətə salan mexanizmlərdir.
Təsəvvür edək ki, bir ailənin övladının təhsil xərclərini ödəməyə imkanı çatmır. Dini fond həmin gənci yataqxana ilə təmin edir, yemək, təqaüd verir, sonradan işə düzəlməsinə kömək göstərir. Təbii olaraq minnətdarlıq hissi yaranır. Ardınca uzunmüddətli sosial bağlılıq formalaşır. Bəzi hallarda isə bu bağlılıq ideoloji və təşkilati sədaqət gözləntisi ilə müşayiət olunur.
Bu, hər zaman sui-istifadə demək deyil. Ancaq xeyriyyəçiliyin siyasi təsir alətinə çevrilməsi üçün zəmin məhz burada yaranır.
"Mənzil" təriqəti bu baxımdan ən səciyyəvi nümunələrdən biridir.
Nəqşibəndi ənənəsindən qaynaqlanan bu dini birlik Türkiyənin Adıyaman vilayətində yerləşən mənəvi mərkəzi ətrafında xeyriyyə təşkilatları, nəşriyyatlar, təhsil müəssisələri və kommersiya şirkətlərindən ibarət geniş şəbəkə formalaşdırıb.
Onun ideoloji əsasını sufi intizamı, mənəvi rəhbərin nüfuzu və ardıcılların əxlaqi kamilləşməsi prinsipləri təşkil edir.
Fəqət 2023-cü ildə Əbdülbaqi Erolun vəfatından sonra varislər arasında parçalanma baş verdi. Nəticədə "Semerkand" və "Serhendi" ilə əlaqələndirilən rəqib təşkilati mərkəzlər meydana çıxdı.
İxtilaflar yalnız mənəvi rəhbərlik məsələsi ilə məhdudlaşmadı. Təsərrüfat aktivlərinin idarə olunması da mübahisələrin əsas predmetlərindən birinə çevrildi.
Beləliklə, ortaya kifayət qədər xarakterik bir ziddiyyət çıxır: insanları mənəvi saflaşmaya çağıran dini birlik daxilində rəhbərlik uğrunda mübarizə eyni zamanda mülkiyyət, maliyyə axınları və təsir imkanları uğrunda çəkişməyə çevrilir.
"İsmailağa" isə dini təşkilatlanmanın başqa bir modelini nümayiş etdirir.
İstanbulda Mahmud Ustaosmanoğlunun ətrafında formalaşmış bu camaat mühafizəkar sünni dini təliminə əsaslanır. Burada dini geyim qaydalarına, qadın və kişilərin cəmiyyətdəki rollarına dair ənənəvi normalara, klassik dini təhsilə və mənəvi rəhbərlərin nüfuzuna xüsusi önəm verilir.
Müxtəlif açıq mənbələrdə dərc olunmuş qiymətləndirmələrə əsasən, bu camaatın tərəfdarlarının sayı 500 minlə bir milyon nəfər arasında göstərilirdi. Lakin bunu təsdiqləyən müstəqil və etibarlı reyestr mövcud deyil.
Camaatın öz açıqlamalarında isə onun təhsil sistemindən 100 mindən çox insanın keçdiyi bildirilirdi.
"İsmailağa"nın institusional strategiyası xüsusilə diqqət çəkir. Mədrəsələrin, nəşriyyatların, tədqiqat mərkəzlərinin və xeyriyyə fondlarının yaradılması bu strategiyanın əsas istiqamətləridir.
İdeoloji məqsəd müəyyən dini həyat tərzinin və dünyagörüşünün nəsildən-nəslə ötürülməsidir.
Ancaq dünyəvi Azərbaycan üçün burada prinsipial sual yaranır: Türkiyədə könüllü şəkildə fəaliyyət göstərən dini icmanın daxilində məcburi sayılan dünyagörüşü normaları nə üçün başqa bir ölkənin dövlət məktəblərinə də şamil edilməlidir?
"Süleymançılar" Türkiyənin digər böyük dini-təhsil şəbəkələrindən biridir.
Bu cərəyanın əsasını Süleyman Hilmi Tunahan qoyub. Onun ardıcıllarının fəaliyyətində Quran tədrisi, dini təhsil mərkəzlərinin və yataqxanaların yaradılması mühüm yer tutur.
Şəbəkənin təşkilati özəlliyi dini tərbiyənin uzunmüddətli sosial münasibətlərlə birləşdirilməsidir.
Tərəfdarlarının dəqiq sayı məlum deyil. Lakin bu hərəkatla əlaqələndirilən ayrı-ayrı strukturların maliyyə imkanları ciddi istintaq araşdırmasının predmetinə çevrilib.
2026-cı ilin avqustunda Türkiyənin hüquq-mühafizə orqanları camaatın rəhbəri Alihan Kurişi və iş üzrə digər fiqurantları saxladı. Ümumilikdə 32 nəfər barəsində həbs qətimkan tədbiri seçildi.
İstintaq orqanları təxminən 1,34 milyard Türkiyə lirəsi dəyərində 200 kiloqram qızıl külçəsinin aşkarlandığını açıqladılar. Sonrakı mərhələdə 11 şirkət və üç ictimai birliyin idarəçiliyinə kənar nəzarət tətbiq olundu.
İş üzrə adı keçən şəxslər ittihamları qəbul etmirdilər. Onların təqsirli olub-olmadığını yalnız məhkəmə müəyyən edə bilər.
Amma baş verənlərin siyasi mahiyyəti konkret cinayət işinin çərçivəsindən xeyli kənara çıxır.
Dini təşkilatın sərəncamında müəssisələr, iri maliyyə aktivləri, təhsil şəbəkələri və özünəməxsus daxili intizam mexanizmləri varsa, dövlət bir məqamı dəqiq müəyyənləşdirməlidir: birləşmək azadlığı harada bitir və paralel hakimiyyət sisteminin yaranması təhlükəsi haradan başlayır?
Türkiyə özü də məhz bu problemin həlli ilə məşğuldur.
Elə isə nə üçün onun bəzi publisistləri Azərbaycanın dini strukturların fəaliyyətini müstəqil şəkildə tənzimləmək hüququnu şübhə altına almağa çalışırlar?
Səid Nursinin ardıcılları kimi tanınan "Nurçular" hərəkatının tarixi də az maraqlı deyil.
Bu hərəkat vahid təşkilat deyil. Söhbət "Risale-i Nur" adlı dini-fəlsəfi əsərlər toplusunun öyrənilməsi ətrafında birləşən müxtəlif cərəyanlardan gedir.
Onların sırasında "Yeni Asya", "Yazıcılar", "Okuyucular", "Meşveret" və digər qruplar var.
Bu cərəyanların siyasi mövqeləri bir-birindən fərqlənir. Tərəfdarlarının ümumi sayı barədə də etibarlı statistika mövcud deyil.
Fətullah Gülənin hərəkatı tarixən bu ideya mühitinə yaxın çevrədə meydana gəlib. Lakin Gülən hərəkatını Səid Nursinin bütün ardıcılları ilə eyniləşdirmək qətiyyən düzgün olmazdı.
2016-cı il iyulun 15-də dövlət çevrilişinə cəhddən sonra Türkiyə hakimiyyət orqanlarının dövlət aparatına sistemli şəkildə nüfuz etməkdə ittiham etdiyi qapalı şəbəkələrin mövcudluğunun ağır nəticələri ilə üzləşdi.
Bu hadisələr olduqca sərt bir dərs idi: sədaqətini dövlət institutlarına deyil, dövlətdənkənar mərkəzə bağlayan kadr şəbəkələri dövlət mexanizminin normal fəaliyyətini təhlükə altına qoya bilər.
Tarixən ciddi nüfuza malik olmuş digər dini mərkəz "İsgəndərpaşa"dır.
Bu təriqətin mənəvi rəhbəri Mehmet Zahid Kotku Türkiyədə siyasi islamçılığın təşəkkülünə mühüm təsir göstərib.
Nəcməddin Ərbakan və Turqut Özal kimi tanınmış siyasi xadimlərin fəaliyyəti də bu dini-ideoloji mühitlə bağlı olub. Məhz burada dini ideyalar iqtisadi modernləşmə, sənayenin inkişafı və siyasi təşkilatlanma layihələri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girirdi.
"İsgəndərpaşa" dini icmanın siyasi elitanın yetişdiyi mühitə çevrilməsinin maraqlı nümunəsidir.
Bundan başqa, təhsil və xeyriyyəçilik layihələri ilə tanınan "Ərənköy", eləcə də çoxsaylı Qadiriyyə, Xəlvətiyyə və digər sufi cərəyanları mövcuddur.
Bu təşkilatlar vahid siyasi blok təşkil etmir. Onların dünyagörüşü, təşkilati quruluşu və dövlətə münasibəti fərqlidir.
Elə buna görə də Türkiyənin bütün dini sektorunu siyasi islamçılıqla eyniləşdirmək olmaz.
2026-cı ilin avqustunda Ank-AR tərəfindən keçirilmiş sorğuya əsasən, Türkiyədə seçicilərin cəmi 6,7 faizi özünü hər hansı təriqətə və ya dini camaata mənsub hesab edirdi. Respondentlərin 90,6 faizi isə belə bir mənsubiyyəti olmadığını bildirirdi.
Bundan əvvəl MetroPOLL-un apardığı araşdırmada iştirakçıların 72,8 faizi dini birliklərin siyasi hakimiyyətə təsirini təhlükəli saymışdı.
Deməli, ayrı-ayrı dini təşkilatların bütün Türkiyə xalqının adından danışmaq iddiasının heç bir əsası yoxdur.
Bu məsələdə tarixin maraqlı bir paradoksu da var.
1925-ci il noyabrın 30-da Türkiyə Respublikası 677 saylı qanunu qəbul edərək təkkə və zaviyələri bağladı, ənənəvi təriqət institutlarının fəaliyyətinə məhdudiyyətlər qoydu.
Həmin qanun Türkiyə Konstitusiyasının 174-cü maddəsi ilə qorunur.
Belə çıxır ki, Türkiyə özü dünyəvi dövlət quruluşunu müdafiə edən hüquqi mexanizmləri qoruyub saxlayır, amma onun bəzi dini-mühafizəkar dairələri Azərbaycan eyni prinsipə əsaslananda bundan narazılıq edirlər.
Burada bir məqama da xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Sadalanan təriqətlərin məhz özlərinin Bakıya qarşı informasiya kampaniyaları təşkil etdiyini konkret sübutlar olmadan iddia etmək düzgün deyil. Belə əlaqələri müəyyənləşdirmək üçün tutarlı dəlillər tələb olunur.
Ancaq ümumi ideoloji ziddiyyətin mövcudluğu növbəti yazının hansı redaksiyanın və ya təşkilatın təşəbbüsü ilə dərc edilməsindən asılı deyil.
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir və onun dünyəvi xarakteri beynəlxalq sövdələşmə predmeti ola bilməz.
Konstitusiyanın 18-ci maddəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır.
48-ci maddə isə vicdan azadlığına təminat verir. Buraya hər bir şəxsin istədiyi dinə etiqad etmək və ya heç bir dinə etiqad etməmək hüququ daxildir.
Bu iki müddəaya birlikdə baxmaq lazımdır.
Dünyəvilik dinə qarşı mübarizə demək deyil. Dünyəvilik o deməkdir ki, dövlət hakimiyyəti heç bir dini birliyin mülkiyyəti və ya imtiyazı ola bilməz.
Bakı ardıcıl şəkildə özünün müstəqil dini siyasət sistemini formalaşdırır. 2001-ci ildə Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi yaradılıb. 2018-ci ildə isə Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu təsis edilib.
Diqqətəlayiq məqamlardan biri də budur ki, bu institutun sələfi olan Bakı Dövlət Universitetinin İlahiyyat fakültəsi 1992-1993-cü tədris ilində Türkiyə Diyanət Vəqfi ilə əməkdaşlıq çərçivəsində fəaliyyətə başlayıb.
Bax, normal əməkdaşlığın nümunəsi budur: xaricdəki hər hansı mərkəzə dövlət siyasətini müəyyənləşdirmək səlahiyyəti verilmədən mütəxəssis hazırlığı sahəsində birgə fəaliyyət göstərmək.
2026-cı ilin iyulunda Azərbaycan ümumi təhsilin milli və dünyəvi xarakteri prinsiplərini qanunvericilikdə əlavə olaraq təsbit etdi.
Bu, ilk növbədə, dövlət quruluşu məsələsidir.
Məktəbli geyiminə dair ayrı-ayrı normaları müzakirə etmək, onların tətbiqini tənqid etmək, valideynlərin və şagirdlərin konstitusion hüquqlarını müdafiə etmək olar.
Ancaq Azərbaycan hüdudlarından kənarda heç kimə Bakıya milli qanunvericiliyin məzmununu diktə etmək səlahiyyəti verilməyib.
Üstəlik, məsələ məktəbli geyimindən qat-qat dərindir.
Azərbaycan siyasi, dini və sivilizasiya məkanlarının kəsişməsində yerləşir. Bu torpaqlarda tarixən sünni və şiə ənənələri yanaşı mövcud olub. Ölkəmiz Türkiyə, İran, ərəb dövlətləri, Avropa və dünyanın digər güc mərkəzləri ilə münasibətlər qurur və inkişaf etdirir.
Məzhəb mənsubiyyətinin xarici siyasətin başlıca meyarına çevrilməsi Azərbaycanın milli maraqlarını və beynəlxalq manevr imkanlarını qaçılmaz olaraq məhdudlaşdırardı.
Məhz buna görə də Bakı dünyəvi dövlət məntiqindən çıxış edir: ölkənin milli maraqları dini mürşidlərin qərarları ilə deyil, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, texnologiyalar, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri və beynəlxalq hüquq əsasında müəyyən olunur.
Mən Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixi yetkinliyini məhz bunda görürəm.
Biz İslamın mədəni irsini rədd etmirik. Türkiyə ilə qardaşlığımızdan imtina etmirik. Dini dəyərləri milli ənənələrimizə qarşı qoymuruq.
Sadəcə, çox mühüm bir sərhəd çəkirik: dini etiqad azad insana, dövlət hakimiyyəti isə konstitusion institutlara məxsusdur.
Türkiyə bizim strateji müttəfiqimiz olaraq qalır. Amma müttəfiqlik ideoloji tabeçilik demək deyil.
Burada əsas məsələni bütün aydınlığı ilə ifadə etmək lazımdır.
Heç bir təriqətin, heç bir dini camaatın, heç bir xarici mənəvi rəhbərin Azərbaycanın necə dövlət olacağını müəyyənləşdirmək hüququ yoxdur.
Bizim öz Konstitusiyamız, milli maraqlarımız və tarixi dövlətçilik ənənələrimiz var.
İki xalqın həqiqi qardaşlığına dini nəzarətçilər lazım deyil.
Çünki qardaşlıq adı altında itaət tələb olunmağa başlanırsa, həmin anda bərabərhüquqlu müttəfiqlik də öz mahiyyətini itirir.
Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib, müstəqilliyini möhkəmləndirib ki, bir gün bütün bunların taleyi ilə bağlı qərar vermək hüququnu hansısa yad ideoloji mərkəzin ixtiyarına versin?
Əsla!
Bu dövlətin gələcəyini yalnız Azərbaycan xalqı müəyyən edə bilər.
