Türkiyə yollarında texnoloji inqilab yaşanır. Səssiz hərəkət edən yerli istehsal “Togg T10X” krossoverləri, yeni T10F sedanları, eləcə də BYD, Chery və MG kimi Çin markalarına məxsus, nisbətən münasib qiymətə təklif olunan elektromobillər ölkənin böyük şəhərlərinin küçələrini bürüyüb.
Lakin müasir texnologiyanın bu simvolları adi yaşayış komplekslərinin həyətinə daxil olan kimi futuristik mənzərə dəyişir. Burada yeni bir problem ortaya çıxır: “Rozetka müharibəsi”.
İlon Mask Marsa uçmağı xəyal etdiyi halda, Türkiyədə yaşayış komplekslərinin idarəçiləri və sakinləri yeraltı və açıq avtomobil dayanacaqlarında elektrik enerjisi uğrunda mübarizə aparırlar. Elektromobillərin sürətlə yayılması mövcud infrastrukturun bu yeniliyə hazır olmadığını üzə çıxarıb.
1\. Gizli kabellər və ümumi elektrik enerjisindən qanunsuz istifadə
Türkiyədə əsas problemlərdən biri yaşayış binalarının mövcud infrastrukturudur. Böyük şəhərlərdəki çoxmənzilli binaların əhəmiyyətli hissəsi elektromobillərin həyətlərdə və ya yeraltı dayanacaqlarda enerji ilə təmin olunması nəzərə alınmadan tikilib.
Yeni elektromobil alan sakin isə ilk növbədə bürokratik maneələrlə üzləşir. Mənzilindən avtomobil dayanacağına qədər ayrıca elektrik xətti çəkmək üçün yaşayış kompleksinin ümumi yığıncağında mənzil sahiblərinin əksəriyyətinin razılığı tələb olunur.
Bu razılığı əldə etmək isə heç də asan deyil. Elektromobili olmayan qonşular mümkün yanğın təhlükəsindən, divarların deşilməsindən və əlavə elektrik xətlərinin çəkilməsindən narahat olaraq təklifin əleyhinə səs verirlər.
Nəticədə bəzi elektromobil sahibləri qeyri-rəsmi üsullara əl atırlar:
* Təhlükəli kabellər: Birinci və ya üçüncü mərtəbədə yaşayan bəzi sakinlər mənzillərinin pəncərəsindən və ya eyvanından 20 metr uzunluğunda elektrik kabelləri sallayaraq avtomobillərini enerji ilə təmin etməyə çalışırlar. Bu mənzərə sanki kiberpank filminin dekorasiyasını xatırladır.
* Gecəyarısı enerji oğurluğu: Yaşayış komplekslərində mübahisələrin ən çox yayılan səbəblərindən biri ümumi istifadəyə ayrılmış elektrik rozetkalarından şəxsi məqsədlər üçün istifadə edilməsidir. Məsələn, avtomobil sahibi gecə saat 2-də dayanacağın təmizlənməsi və ya suvarma sisteminin işlədilməsi üçün nəzərdə tutulan rozetkaya özünün enerji doldurma cihazını qoşur. Səhər isə bunun xərci bütün sakinlərin ödədiyi ümumi kommunal və xidmət haqqına – aidata əlavə olunur.
2\. Yaşayış komplekslərində parçalanma: Xərclər artır
2026-cı ilin noyabrına qədər İstanbul, Ankara və İzmirin həm orta, həm də yüksək gəlirli sakinlərinin yaşadığı komplekslərdə aylıq xidmət haqlarının – aidatın artmasına səbəb olan amillərdən biri də elektromobillərlə bağlı problemlərdir.
İdarəetmə şirkətləri qeyri-qanuni enerji istifadəsinin qarşısını almaq üçün əlavə tədbirlər görməyə məcbur qalırlar. Bəzi komplekslərdə gecə mühafizəçiləri avtomobil dayanacaqlarına nəzarət edir, icazəsiz rozetkalara qoşulan kabelləri aşkarlayaraq çıxarırlar.
Bəzi yerlərdə isə vəziyyət daha da sərtləşib. Sakinlərin ümumi yığıncaqları daxili qaydalar qəbul edərək, şəxsi vəsaiti hesabına sertifikatlaşdırılmış enerji doldurma stansiyası (Wallbox) quraşdırmayan elektromobil sahiblərinin avtomobillərinin yeraltı dayanacağa daxil olmasını məhdudlaşdırmağa çalışırlar. Belə sistemlərin quraşdırılması, müvafiq icazələrin alınması və ayrıca elektrik sayğacının təmin edilməsi isə kifayət qədər baha başa gəlir.
Qanuni qaydada enerji doldurma stansiyası quraşdıran avtomobil sahibləri də başqa problemlə üzləşirlər. Bəzi benzin və dizel avtomobillərinin sürücüləri elektromobillər üçün ayrılmış, enerji doldurma qurğusu olan park yerlərini bilərəkdən zəbt edirlər.
Onların arqumenti isə sadədir: “Dayanacaq hamımızındır. Harada istəsəm, orada da saxlayaram. Sənin rozetkan isə gözləyə bilər”.
3\. Səssizliyin görünməyən qiyməti və ticarət mərkəzlərində növbələr
Türkiyənin iri ticarət mərkəzlərində də vəziyyət ürəkaçan deyil. Cevahir, Zorlu Center və Mall of Antalya kimi məkanların ətrafında ZES, Trugo və Sharz.net kimi enerji doldurma şəbəkələri fəaliyyət göstərsə də, xüsusilə həftəsonları stansiyaların qarşısında uzun növbələr yaranır.
Avtomobilin enerji ilə doldurulması 40 dəqiqədən bir neçə saata qədər vaxt apardığından, sürücülər bu müddəti ticarət mərkəzlərinin yemək zonalarında və kafelərində keçirməli olurlar. Nəticədə qənaət məqsədilə elektromobil alanlar bəzən gözləmə müddətində əlavə xərclərlə üzləşirlər.
Türkiyənin sosial şəbəkələrində bu vəziyyəti artıq zarafatla “səssizliyin vergisi” adlandırırlar.
İstifadəçilərdən birinin ironik şərhi diqqət çəkir:
“Benzinə qənaət etmək üçün elektromobil aldım. Amma avtomobil ticarət mərkəzində enerji yığan müddətdə həyat yoldaşım mağazalarda maaşımın yarısını xərclədi”.
4\. Yeni qanunvericilik paketi problemi həll edə biləcəkmi?
Elektromobillərin sayının sürətlə artması Türkiyədə mövcud infrastrukturun yenilənməsi məsələsini də gündəmə gətirib. Bu sahədə yaranan problemlərin həlli üçün dövlət səviyyəsində yeni tənzimləmələrə ehtiyac olduğu bildirilir.
Müzakirə olunan təkliflərdən biri yeni yaşayış komplekslərinin layihələndirilməsi və tikintisi zamanı avtomobillər üçün nəzərdə tutulan park yerlərinin müəyyən hissəsinin enerji doldurma imkanları ilə təmin edilməsidir. Təqdim olunan məlumatda bu göstəricinin ən azı 15 faiz olması nəzərdə tutulur.
Lakin əsas problem hələ də qalmaqdadır: yeni tikililərdə müasir enerji infrastrukturu yaradılması mümkün olsa da, Türkiyənin artıq istifadədə olan milyonlarla mənzilinin və yaşayış kompleksinin bu dəyişikliklərə necə uyğunlaşdırılacağı sual doğurur.
Beləliklə, Türkiyədə elektromobil inqilabı təkcə avtomobil sənayesini deyil, insanların gündəlik yaşayış qaydalarını da dəyişir. Bir vaxtlar qonşular arasında avtomobilin park edilməsi ilə bağlı yaranan mübahisələr indi elektrik enerjisi, rozetka, kabel və əlavə kommunal xərclər uğrunda qarşıdurmaya çevrilib.
Görünür, Türkiyədə elektromobil dövrünün ən çətin sınağı avtomobili istehsal etmək və ya almaq deyil, onu yaşadığın binanın həyətində problemsiz enerji ilə təmin etməkdir.
Redaksiya qeydi: Mənbə mətndə Türkiyədəki binaların 75 faizinin uyğun infrastrukturla təchiz olunmaması və yeni komplekslər üçün 15 faizlik tələb barədə rəqəmlər verilir. Bunlar müstəqil təsdiqlənmiş fakt kimi deyil, yoxlanılmalı məlumat kimi təqdim edilməlidir. Eyni zamanda, 2026-cı ilin noyabrına aid hüquqi dəyişikliklərin qüvvəyə minib-minmədiyini rəsmi mənbələrdən dəqiqləşdirmək vacibdir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az
