Ana dilində təhsil məsələsi Azərbaycan və İran arasındakı münasibətlərdə ictimai müzakirə mövzusuna çevrilib. Azərbaycanlı alimlər İran prezidenti Məsud Pezeşkiana ölkə məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisi imkanlarını genişləndirmək, müəllimlər yetişdirmək və lazımi tədris materiallarını yaratmaq üçün müraciət ediblər. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının alimləri Azərbaycan dilində tədris məktəblərinin açılmasını və ədəbiyyat və dövri nəşrlərin nəşri imkanlarının genişləndirilməsini təklif ediblər. Bu müraciətlər təhsil siyasətindən kənara çıxan məsələləri də qaldırır: onlar həmçinin mədəni irsin qorunması və iki qonşu arasında humanitar əlaqələrin inkişafı məsələlərinə də toxunur. Bu, təkcə məktəb tədris planlarına deyil, həm də ədəbi irsin qorunmasına, elmin inkişafına və iki qonşu ölkə arasında etimadın möhkəmləndirilməsinə aiddir.
55 Azərbaycan QHT-nin Məsud Pezeşkiana ünvanladığı müraciət bir daha İslam Respublikasında Azərbaycan dilində təhsil məsələsinə diqqət çəkib. Məktub müəllifləri dövlət başçısını İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlının dil imkanlarını genişləndirmək üçün əməli tədbirlər görməyə çağırıblar. Onların təklifləri olduqca spesifikdir: məktəblərdə ana dilinin sistemli tədrisini təşkil etmək, müəllimlər yetişdirmək, tədris planları və dərsliklər hazırlamaq. Onlar həmçinin bu təşəbbüslərin İran qanunvericiliyi çərçivəsində həyata keçirilməsi üçün hüquqi mexanizmlərə ehtiyac olduğunu vurğulayırlar. Oxşar müraciət Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının alimləri tərəfindən də hazırlanıb. Onlar Azərbaycan dilində tədris verən məktəblərin açılmasını, qəzet və jurnalların, elmi və bədii ədəbiyyatın nəşri imkanlarının genişləndirilməsini müdafiə edirlər. Azərbaycanlı alimlər dərsliklər, lüğətlər və ensiklopediyalar təmin etməyə, müvafiq hökumətlərarası müqavilələr şərtilə müəllim hazırlığında və təhsil prosesində iştirak etməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Müraciət müəllifləri hesab edirlər ki, ana dili ailə və gündəlik ünsiyyətdən kənarda inkişaf etmək imkanlarına malik olmalıdır. Bunun üçün dərsliklər, ədəbiyyat, elmi terminologiya, ixtisaslı müəllimlər və onun sistemli şəkildə öyrənildiyi təhsil müəssisələri lazımdır. Dil əsasən evdə ünsiyyət vasitəsi olaraq qalırsa, bilik ötürmək və peşəkar inkişaf üçün bir vasitə kimi xidmət etmək qabiliyyəti məhduddur. Bunun əksinə olaraq, məktəblərdə tədris və müasir ədəbiyyatın nəşri uşaqların oxuya, yaza, tarixi öyrənə və müxtəlif janrlarda əsərlərlə tanış ola biləcəyi canlı bir dil mühitinin qorunmasına kömək edir. Lakin sadəcə ana dilində dərslər keçmək kifayət deyil: məktəb standartlarına cavab verən mütəxəssislərə, metodlara və materiallara ehtiyac var. Nəşriyyat da eyni dərəcədə vacibdir. Qəzetlər, jurnallar, bədii ədəbiyyat və elmi nəşrlər dilin cəmiyyətlə yanaşı inkişafına kömək edir. Onlar müasir problemləri müzakirə etmək, yeni anlayışları mənimsəmək, gənc nəsli klassik ədəbiyyatla tanış etmək və oxumağa marağı qorumaq üçün fürsət yaradır. Beləliklə, söhbət bütöv bir təhsil və mədəni infrastrukturdan gedir. Onun yaradılması vaxt, resurs və ardıcıl səy tələb edəcək, lakin ana dilinin müasir ictimai həyatda tam şəkildə fəaliyyət göstərə biləcəyini müəyyən edən məhz bu infrastrukturdur. Pezeşkiana müraciətlərdə məsələnin hüquqi tərəfinə də diqqət yetirilib: İran İslam Respublikası Konstitusiyasının 15-ci maddəsi fars dilini və əlifbasını rəsmi dil kimi təsbit edir. Bu maddə həmçinin mətbuatda və mediada regional və etnik dillərin istifadəsini, eləcə də məktəblərdə fars dili ilə yanaşı, bu dillərdə ədəbiyyatın tədrisini nəzərdə tutur. 19-cu maddə etnik mənsubiyyətindən və bir sıra digər xüsusiyyətlərdən asılı olmayaraq vətəndaşların bərabərliyini müəyyən edir. Bu müddəalar regional dillərin qorunması və öyrənilməsi üçün imkanların necə təmin ediləcəyini müzakirə etmək üçün hüquqi əsas yaradır. 15-ci maddə etnik dillərdə ədəbiyyatın tədrisinə icazə verir, lakin özlüyündə ölkədə danışılan hər bir dildə bütün fənlər üzrə hərtərəfli məktəb təhsili üçün hazır model yaratmır. Daha geniş proqramın həyata keçirilməsi üçün səlahiyyətli dövlət qurumları tərəfindən hüquqi inkişaf və qərarlar tələb olunacaq. Bu məsələnin müzakirəsi növbəti addım ola bilər. İran hakimiyyəti mövcud təhsil sistemində Azərbaycan dilinin tədrisinin hansı formalarının inkişaf etdirilə biləcəyini, hansı dəyişikliklərə ehtiyac olacağını və təhsil prosesinin keyfiyyətini necə təmin edəcəyini müəyyən etməlidir.
AMEA alimləri müraciətlərində Pezeşkianın Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşləri və Bakı, Şuşa və Xankəndiyə səfərləri zamanı Azərbaycan dilindən istifadə etdiyini xüsusi olaraq qeyd ediblər. Məktub müəllifləri bunu qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə töhfə verən hörmət əlaməti kimi qiymətləndiriblər. Bu halda fəalların İran Prezidentinə müraciəti təsadüfi deyildi. Onlar hesab edirlər ki, onun şəxsi münasibəti dövlət təhsil siyasəti üçün başlanğıc nöqtəsi ola bilər. Əlbəttə ki, dövlət dilinin istifadəsi və məktəb təhsilinin təşkili fərqli çətinliklərdir. Dilin öyrənilməsi üçün tənzimləyici çərçivə, maliyyələşdirmə, kadr hazırlığı və müvafiq qurumların işi tələb olunur. Lakin dövlət başçısının siqnalı təşəbbüsə əlavə təkan verə bilər. Pezeşkian üçün bu, ölkə əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi üçün vacib olan bir məsələni həll etmək və vətəndaşların mədəni ehtiyaclarının dövlət qurumları daxilində müzakirə edilə biləcəyini nümayiş etdirmək üçün bir fürsətdir. Dil siyasəti ilə bağlı narahatlıqlar tez-tez yaranır ki, bir dil üçün imkanların genişləndirilməsi digərinin mövqeyini zəiflədə bilər. Lakin fars dili İranın dövlət və ictimai həyatında mərkəzi rol oynayır. Milli təhsil sistemində tam iştirak və müxtəlif bölgələrin sakinləri arasında ünsiyyət üçün bu dildə səriştəli olmaq vacibdir. Azərbaycan dilini inkişaf etdirmək bu məqsədlərdən imtina etməyi tələb etmir. Əksinə, ana dili və fars dilini bilmək bir-birini tamamlayacaq. Tələbələr eyni zamanda ölkənin rəsmi dilini mənimsəyərkən mədəni irslərini daha yaxşı başa düşmək imkanı əldə edəcəklər.
Buna görə də, Azərbaycan QHT-lərinin təklifləri təhsil təşəbbüsü kimi müzakirəyə dəyər. Sual, dövlətin vətəndaşlara ana dilini öyrənmək və inkişaf etdirmək üçün hansı imkanlar yarada biləcəyi və bu prosesi praktikada necə təşkil etməkdir. Bu yanaşma həm cəmiyyətin, həm də dövlətin maraqlarına xidmət edir. Vahid hüquqi və təhsil mühitini qoruyarkən mədəni ənənələrin qorunub saxlanmasına imkan verir. AMEA alimlərinin gələcək təhsil müəssisələrinə tədris materialları və peşəkar yardım göstərmək istəyi xüsusi diqqətə layiqdir. Bu, İran tərəfindən təsdiqlənərsə, praktiki əməkdaşlığın əsasını təşkil edə biləcək konkret bir təklifdir. Azərbaycanın elm və təhsil təşkilatları lüğətlərin, dərsliklərin, ensiklopediyaların hazırlanması, dil və ədəbiyyat üzrə tədqiqatların aparılması sahəsində təcrübəyə malikdir. Bu təcrübə proqramların hazırlanmasında, metodoloji materialların hazırlanmasında və peşəkar mübadilələrin təşkilində faydalı ola bilər. Burada hər iki ölkənin mütəxəssisləri arasında əməkdaşlıq ən təsirli olardı. Bu, elmi nəşrlərin və rəqəmsal tədris materiallarının mübadiləsi, müəllimlər üçün seminarların keçirilməsi, rəqəmsal kitabxanaların yaradılması və dil və ədəbiyyat tarixi üzrə birgə tədqiqatlarla başlaya bilər. Lazımi razılaşmalar nəzərə alınmaqla, Azərbaycan mütəxəssisləri müəllimlərin hazırlanmasında da iştirak edə bilərlər. Bu cür layihələr məktəb tədris planından kənarda da faydalı ola bilər. Kitabxanalar, universitetlər və tədqiqat institutları arasında birgə iş yeni peşəkar əlaqələr yaradır, ədəbi irsə çıxışı genişləndirir və gənc mütəxəssislərin qonşu ölkələrinin elmi nailiyyətləri ilə tanış olmasına kömək edir. Azərbaycan və İranı coğrafi yaxınlıq, tarixi əlaqələr və müxtəlif mədəni əlaqələr birləşdirir. Lakin, tam hüquqlu mehriban qonşuluq münasibətləri yalnız rəsmi görüşlər və iqtisadi müqavilələr vasitəsilə formalaşmır; alimlər, müəllimlər, tələbələr və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında qarşılıqlı əlaqə şərtləri də eyni dərəcədə vacibdir. Qarşılıqlı hörmət qonşu cəmiyyətlərin mədəni xüsusiyyətləri mübahisə mənbəyi kimi deyil, ümumi regional mənzərənin bir hissəsi kimi qəbul edildikdə praktik məna kəsb edir. Dil təhsili belə qarşılıqlı əlaqə yollarından biri ola bilər. Azərbaycan üçün İranda Azərbaycan dilinin öyrənilməsinin dəstəklənməsinin açıq-aydın humanitar əhəmiyyəti var. İran üçün bu mövzunun müzakirəsi öz hüquq sistemi çərçivəsində azərbaycandilli vətəndaşların ehtiyaclarını ödəmək fürsəti yaradır. İkitərəfli münasibətlər üçün bu, nəticələrin çox spesifik göstəricilərlə ölçülə biləcəyi potensial əməkdaşlıq sahəsidir. Tərəflər şikayətlər əvəzinə problemləri müzakirə etmək, həll yolları axtarmaq və praktik addımlar barədə razılığa gəlmək imkanına malikdirlər. Uzunmüddətli perspektivdə bu, mədəni məsələləri qarşılıqlı etimadsızlıq mənbəyinə çevirməkdənsə, ölkələr arasındakı münasibətlər üçün daha faydalıdır.
Tahir TAĞIYEV
