Yeni enerji rəqabəti təkcə istehsalçılar arasında deyil, həm də marşrutlar arasında inkişaf edəcək
Əlcəzair, Tunis, İtaliya, Avstriya və Almaniya tərəfindən yaşıl hidrogenlə bağlı birgə siyasi niyyət bəyannaməsinin imzalanması Şimali Afrika ilə Avropa arasında yeni enerji marşrutunun inkişafında növbəti addımdır. Sazişin mərkəzində Şimali Afrikada bərpa olunan mənbələrdən hidrogen istehsal etmək və onu İtaliya, Avstriya və Almaniyaya nəql etmək layihəsi olan “SouthH2” dəhlizi dayanır.
Layihə təxminən 3300 kilometr uzunluğunda hidrogen boru kəmərlərinin çəkilməsini nəzərdə tutur və marşrutun əhəmiyyətli bir hissəsi mövcud qaz infrastrukturunun çevrilməsi ilə formalaşacaq. Dəhlizin potensial gücü ildə təxminən 4 milyon ton hidrogen olaraq qiymətləndirilir və ilk tədarüklər 2030-cu illərin əvvəllərində gözlənilir. Beləliklə, bu, sadəcə yeni enerji boru kəmərinin çəkilməsi məsələsi deyil, əksinə, Avropa enerji təchizatının növbəti modelini formalaşdırmaq üçün qaz dövrünün infrastrukturundan istifadə etmək cəhdidir.
Bu, Əlcəzair üçün xüsusilə vacibdir. Ölkə onilliklərdir ki, Avropa qaz bazarında əsas rol oynayır və İtaliya və digər Avropa ölkələri ilə enerji əlaqələri artıq qurulub. İndi Əlcəzair Avropa tələbatının strukturu dəyişdikcə öz əhəmiyyətini necə qoruyub saxlamaq məsələsi ilə üz-üzədir. Yaşıl hidrogen istehsalı bu transformasiyaya əvvəlki enerji rolunun rədd edilməsi kimi deyil, onun potensial yenidən düşünülməsi kimi baxmağa imkan verir.
Əlcəzairin coğrafiyası və təbii sərvətlərinin birləşməsi onun xeyrinədir. Şimali Afrika əhəmiyyətli günəş və külək enerjisi potensialına malikdir və Cənubi Avropaya yaxınlığı daha uzaq təchizatçılarla müqayisədə logistika məsafələrini azaldır. Bərpa olunan enerji və hidrogen istehsalı genişləndirilə bilsə, Əlcəzair mövcud enerji əlaqələrini inkişaf etdirərkən Avropaya nisbətən yaxın aşağı karbonlu enerji mənbəyi təklif edə bilər.
Lakin yeni rəqabət buradan başlayır: Avropa tək bir hidrogen təchizatçısından asılı olmaqda maraqlı deyil və bir neçə potensial idxal marşrutu inkişaf etdirir. Buna görə də, Əlcəzairin təbii potensialı kifayət etməyəcək: ölkə investisiya, uzunmüddətli müqavilələr və Avropa infrastrukturunda yer uğrunda rəqabət aparmalı olacaq.
Bundan əlavə, rəqabət yalnız təchizatçılar arasında deyil, həm də Avropanın öz daxilində yaranır. İtaliya, Almaniya və Avstriya birgə layihəni dəstəkləyir, lakin onların maraqları bir-biri ilə tam uyğun gəlmir. Roma üçün “SouthH2” dəhlizi İtaliyanın Şimali Afrika enerjisinin Avropa şəbəkəsinə əsas cənub qapısı kimi mövqeyini gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Almaniya üçün prioritet sənaye, xüsusən də birbaşa elektrikləşdirmənin çətin olduğu sektorlar üçün böyük və sabit həcmdə hidrogen əldə etməkdir. Avstriya cənub marşrutunu daha geniş Mərkəzi Avropa enerji şəbəkəsinə inteqrasiya etməkdə maraqlıdır.
Avropa bazarı inkişaf etdikcə maraqların bu cür fərqliliyi çox vacib ola bilər. İtaliya tranzit mərkəzi statusuna üstünlük verir, Almaniya resurslara çıxışı təmin edir və digər Aİ ölkələri yeni enerji mənbələrinə və infrastrukturuna qoşulmaq imkanına üstünlük verirlər. Ona görə də, gələcəkdə təkcə ayrı-ayrı ölkələr deyil, həm də enerji dəhlizlərinin özləri investisiya, dövlət dəstəyi və sənaye istehlakçılarına çıxış uğrunda rəqabət apara bilərlər.
Bu baxımdan, Əlcəzair Avropa enerji bazarının daha genişmiqyaslı yenidən qurulmasında iştirak edənlərdən yalnız biridir. Onun potensial rəqibləri arasında digər Şimali Afrika ölkələri, Yaxın Şərq və yüksək bərpa olunan enerji potensialına malik digər bölgələr var. Əsas sual artıq Əlcəzairin hidrogen istehsal edib-etməyəcəyi deyil, bunu tələb olunan həcmdə edib Avropaya rəqabətli qiymətə tədarük edib-etməyəcəyi olacaq.
Məhz buna görə də infrastruktur təbii sərvətlərin mövcudluğundan heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Siyasi razılaşma generasiya, elektrolizatorlar, saxlama və nəqliyyat sistemlərinə investisiyalar, eləcə də Avropa istehlakçıları ilə uzunmüddətli müqavilələrlə tamamlanmalıdır. Sertifikatlaşdırma xüsusilə vacib olacaq, çünki Avropa bazarı hidrogenin mənşəyinin və müəyyən edilmiş tələblərə uyğunluğunun təsdiqini tələb edir.
Bu fonda Əlcəzair və Azərbaycan arasında müqayisə xüsusilə maraqlı olur. Hər iki ölkə ənənəvi olaraq karbohidrogen ixracı vasitəsilə Avropa bazarına bağlı olub və hazırda oxşar strateji bir problemlə üzləşir: Avropa aşağı karbonlu modelə keçdikcə enerji əhəmiyyətini qorumaqla. Lakin onların coğrafiyası və infrastruktur strategiyaları fərqlidir.
Əlcəzair Cənubi Avropanın birbaşa qarşısında yerləşir və Aralıq dənizi marşrutundan və mövcud qaz əlaqələrindən istifadə edə bilər. Azərbaycan Avropa bazarlarından daha uzaqdadır, lakin Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə yaxşı qurulmuş enerji marşrutları sisteminə malikdir. Cənub Qaz Dəhlizi artıq ölkəyə Avropa bazarına çıxış imkanı yaradıb və indi bu infrastruktur və siyasi təməl bərpa olunan enerji sahəsində genişlənmiş əməkdaşlıq üçün təməl ola bilər.
Bakı eyni zamanda, Xəzər regionunun potensialını inkişaf etdirir və bərpa olunan enerjinin Avropaya ötürülməsi layihələrini həyata keçirir. Belə layihələrdən biri də bərpa olunan enerjinin Azərbaycan, Gürcüstan və Qara dəniz vasitəsilə Avropa elektrik şəbəkəsinə ötürülməsini nəzərdə tutan Xəzər-Qara dəniz-Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizidir.
Beləliklə, Avropa bazarına daxil olmaq üçün iki fərqli model ortaya çıxır. Əlcəzair əsasən hidrogen istehsalı və nəqlinə əsaslanan "Şimali Afrika-İtaliya-Mərkəzi Avropa" əlaqəsini təklif edir. Azərbaycan isə ilk növbədə elektrik enerjisinin ötürülməsinə diqqət yetirərək "Xəzər dənizi-Cənubi Qafqaz-Qara dəniz-Avropa" əlaqəsini inkişaf etdirir. Bu layihələr texnoloji cəhətdən fərqli olsa da, strateji baxımdan oxşar bir məqsədi həll edir: əhəmiyyətli bərpa olunan enerji potensialına malik bölgələri Avropa istehlakçıları ilə birləşdirməyi.
Ona görə də, Əlcəzair və Azərbaycan arasında eyni hidrogen bazarı uğrunda birbaşa rəqabətdən danışmaq hələ tez olardı. Lakin gələcək Avropa enerji sistemində yer uğrunda daha geniş rəqabət artıq yaranmaqdadır. Avropalı istehlakçılar üçün təkcə enerji həcmləri deyil, həm də istehsal xərcləri, çatdırılma xərcləri, marşrutun etibarlılığı, miqyaslılıq və ətraf mühit tələblərinə uyğunluq da əhəmiyyətli olacaq.
İki ölkənin üstünlükləri də məhz bu məqamda fərqlənir. Əlcəzair Cənubi Avropaya coğrafi yaxınlığından və mövcud qaz infrastrukturunun bəzi imkanlarından istifadə etmək qabiliyyətindən faydalanır. Azərbaycan Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən mövcud enerji dəhlizindən, eləcə də elektrik enerjisi ixracından tutmuş aşağı karbonlu hidrogen istehsalına qədər bir neçə sahəni inkişaf etdirmək imkanından faydalanır.
Avropa üçün bu cür alternativlərin mövcudluğu özlüyündə bir üstünlükdür. Marşrutlar və təchizatçılar nə qədər çox olarsa, enerji təchizatını şaxələndirmək və müəyyən marşrutlardan asılılığı azaltmaq imkanı bir o qədər çox olar. Bununla belə, Avropa dövlətlərinin milli maraqlarını əlaqələndirməyə ehtiyac var. İtaliya Aralıq dənizi marşrutunu gücləndirməkdə, Almaniya öz sənayesini böyük həcmdə hidrogenlə təmin etməkdə maraqlıdır. Digər ölkələr isə öz infrastruktur layihələrini irəli aparmaq istəyirlər.
Nəticədə, yeni enerji rəqabəti təkcə istehsalçılar arasında deyil, həm də marşrutlar arasında inkişaf edəcək. Sual cənubda ucuz bərpa olunan enerji istehsalını Avropadakı sənaye tələbatı ilə ən effektiv şəkildə hansı dəhlizin birləşdirə biləcəyi ilə bağlı olacaq.
Bu mənada Əlcəzair və Azərbaycan müqayisə edilə bilən strateji vəziyyətdədirlər. Hər ikisi dekarbonizasiya dövründə ənənəvi enerji üstünlüklərini aktivlərə çevirməyə çalışır. Əlcəzair Aralıq dənizinə və hidrogenə yaxınlığına güvənərkən, Azərbaycan Xəzər dənizinə, Cənubi Qafqaza və Avropa ilə enerji əlaqələrini inkişaf etdirməyə diqqət yetirir.
Oa görə də, “SouthH2” dəhlizi sadəcə hidrogen nəqli layihəsi kimi deyil, daha geniş şəkildə nəzərdən keçirilməlidir. Bu, Şimali Afrika, Xəzər regionu və yüksək bərpa olunan enerji potensialına malik digər bölgələrə Avropa sisteminə yalnız neft və qaz təchizatçılarından daha artığı kimi daxil olmaq imkanı verildiyi yeni bir enerji coğrafiyasının yaranmasını əks etdirir.
Əgər bu model tətbiq olunarsa, Avropanın növbəti onillik üçün enerji xəritəsi tək bir dominant marşrutla deyil, bir neçə enerji dəhlizi və platformasının rəqabəti ilə müəyyən ediləcək. Bu sistem daxilində Əlcəzair və Azərbaycan eyni məqsədə çatmaq üçün fərqli yollar təklif edirlər: Avropa üçün uzunmüddətli əlverişli, aşağı karbonlu enerji təchizatçılarına çevrilməyi.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
