Milli dövlətçilik düşüncəsinin ideoloji təməli, xalqın tarixi yaddaşı və müasir Azərbaycanın inkişaf strategiyası
Azərbaycançılıq ideologiyası Azərbaycan xalqının milli kimliyini, tarixi yaddaşını, dilini, mədəniyyətini, mənəvi dəyərlərini və dövlətçilik ənənələrini vahid məfkurə ətrafında birləşdirən fundamental ideoloji sistemdir. Bu ideologiya yalnız milli mənsubiyyətin ifadəsi deyil, həm də müstəqil dövlətin qorunması, cəmiyyətin bütövlüyünün təmin edilməsi və gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycançılığın müasir dövlətçilik konsepsiyası səviyyəsinə yüksəlməsi, onun milli ideyanın aparıcı istiqamətinə çevrilməsi isə bilavasitə Ulu Öndər Heydər Əliyevin adı və tarixi fəaliyyəti ilə bağlıdır.Heydər Əliyevin Azərbaycan tarixindəki misilsiz xidmətlərindən biri xalqın milli-mənəvi dəyərlərini dövlətçilik ideyası ilə üzvi şəkildə əlaqələndirməsi, milli kimliyi müstəqil dövlətin ideoloji dayağına çevirməsi olmuşdur. Onun siyasi fəaliyyəti göstərdi ki, dövlətin möhkəmliyi yalnız iqtisadi və hərbi qüdrətlə ölçülmür. Dövlətin davamlılığı, eyni zamanda, cəmiyyətin vahid ideya ətrafında birləşməsindən, milli maraqların düzgün müəyyən edilməsindən və xalqın öz tarixi köklərinə bağlılığından asılıdır.
Milli kimlikdən dövlətçilik ideologiyasına
Azərbaycançılıq ideyasının tarixi kökləri xalqımızın əsrlər boyu formalaşmış milli-mənəvi irsinə, dilinə, ədəbiyyatına, mədəniyyətinə və dövlətçilik ənənələrinə dayanır. Lakin bu zəngin irsin müasir siyasi şəraitdə sistemli dövlətçilik ideologiyasına çevrilməsi, onun cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən ümummilli məfkurə kimi təsdiqlənməsi ardıcıl siyasi iradə və strateji baxış tələb edirdi.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri də məhz bu zərurətdən irəli gəlirdi. O, milli özünüdərkin güclənməsini, Azərbaycan dilinin mövqeyinin möhkəmləndirilməsini, milli mədəniyyətin inkişafını və tarixi şəxsiyyətlərimizin irsinin qorunmasını dövlət siyasətinin prioritetləri sırasına daxil etmişdi.Hələ sovet hakimiyyəti illərində Heydər Əliyevin respublikaya rəhbərliyi dövründə Azərbaycan dilinin, milli ədəbiyyatın, incəsənətin, elm və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət yetirilməsi milli özünüdərkin güclənməsinə mühüm təsir göstərirdi. Milli kadrların yetişdirilməsi, ziyalı potensialının möhkəmləndirilməsi, Azərbaycan mədəniyyətinin geniş miqyasda təbliği xalqın özünə inamının artmasına xidmət edirdi.Bu siyasətin tarixi əhəmiyyəti onda idi ki, milli dəyərlərin qorunması yalnız mədəniyyət sahəsinin vəzifəsi kimi deyil, xalqın gələcək dövlətçilik potensialını müəyyən edən strateji məsələ kimi qiymətləndirilirdi.Azərbaycan dilinin dövlətçilik həyatındakı mövqeyinin möhkəmləndirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit edilməsi milli tariximizdə mühüm hadisə idi. Bu fakt Heydər Əliyevin milli maraqlara əsaslanan siyasi uzaqgörənliyinin və mürəkkəb siyasi şəraitdə milli dəyərləri qorumaq bacarığının göstəricilərindən biri kimi dəyərləndirilir.Beləliklə, Azərbaycançılığın sonrakı mərhələdə müstəqil dövlətin ideoloji sütununa çevrilməsi üçün zəruri olan mənəvi və intellektual zəmin tədricən möhkəmlənirdi.
Müstəqillik dövründə Azərbaycançılığın yeni məzmunu
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası Azərbaycan xalqının qarşısında tarixi vəzifələr qoydu. Lakin müstəqilliyin hüquqi baxımdan elan edilməsi hələ dövlətin siyasi sabitliyinin, milli birliyinin və təhlükəsizliyinin təmin olunması demək deyildi. Daxili siyasi qarşıdurmalar, hakimiyyət böhranı, iqtisadi tənəzzül, Ermənistanın hərbi təcavüzü və torpaqlarımızın işğalı ölkəni son dərəcə mürəkkəb vəziyyətə salmışdı.Belə bir şəraitdə Azərbaycan cəmiyyətinin vahid milli ideya ətrafında birləşdirilməsi həyati zərurətə çevrilmişdi. Heydər Əliyevin 1993-cü ildə xalqın tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın dövlətçilik tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Onun rəhbərliyi ilə dövlət idarəçiliyinin bərpası, siyasi sabitliyin təmin edilməsi, milli təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi və müstəqilliyin qorunması istiqamətində fundamental addımlar atıldı.Azərbaycançılıq ideologiyası bu mərhələdə daha geniş və sistemli məzmun qazandı. O, təkcə milli mənsubiyyətin və mədəni irsin qorunmasını deyil, müstəqil dövlətə sədaqəti, konstitusion dəyərlərə hörməti, vətəndaş həmrəyliyini, milli maraqların müdafiəsini və Azərbaycanın gələcəyinə ortaq məsuliyyəti ehtiva edən ümummilli məfkurəyə çevrildi.Heydər Əliyevin siyasi fəlsəfəsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarət idi ki, o, milli birliyi etnik və dini fərqlərin aradan qaldırılmasında deyil, həmin fərqlərin ümumi dövlətçilik mənafeyi ətrafında uzlaşdırılmasında görürdü. Azərbaycançılıq bu mənada cəmiyyətdə birləşdirici və inteqrasiyaedici funksiyanı yerinə yetirirdi.1995-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarını möhkəmləndirməklə yanaşı, insan hüquqları, bərabərlik, vətəndaşlıq və dövlət quruluşu prinsiplərini təsbit etdi. Bu prinsiplər Azərbaycançılığın müasir, hüquqi dövlətçilik məzmununun formalaşmasında mühüm rol oynadı.Azərbaycançılıq heç vaxt yalnız keçmişə bağlılıq kimi təqdim edilmədi. Heydər Əliyevin baxışında milli irsə sahib çıxmaqla müasir dünyanın çağırışlarına uyğunlaşmaq, milli kimliyi qorumaqla beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirmək, milli maraqları müdafiə etməklə qlobal proseslərdə fəal iştirak etmək bir-birini tamamlayan istiqamətlər idi.
Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi və milli ideyanın coğrafiyası
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycançılıq ideologiyasının inkişafına verdiyi mühüm töhfələrdən biri də dünya azərbaycanlılarının vahid milli ideya ətrafında birləşdirilməsi olmuşdur. Onun siyasi baxışında Azərbaycan yalnız ölkə sərhədləri daxilində yaşayan vətəndaşların deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrində məskunlaşmış milyonlarla azərbaycanlının da tarixi və mənəvi vətəni idi.Bu yanaşma milli həmrəyliyin coğrafi sərhədlərini genişləndirərək Azərbaycan diasporunun təşkilatlanmasına, xaricdə yaşayan soydaşlarımızın milli kimliyinin qorunmasına və Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda tanıdılmasına yeni imkanlar yaratdı.2001-ci il noyabrın 9–10-da Bakıda keçirilən Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayı bu istiqamətdə tarixi hadisə oldu. Qurultay dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanması, milli maraqların müdafiəsi və diaspor fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil etdi.Bu hadisənin ideoloji əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, Azərbaycançılıq ölkə daxilində ictimai birliyi təmin edən məfkurə olmaqla yanaşı, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıları da ortaq tarixi yaddaş, dil, mədəniyyət və milli maraqlar ətrafında birləşdirən ümummilli ideyaya çevrilirdi.Burada mühüm bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi yalnız emosional bağlılıq deyil, həm də milli maraqların beynəlxalq səviyyədə müdafiəsi, Azərbaycan həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və gələcək nəsillərdə milli kimliyin qorunması deməkdir.
Multikulturalizm, tolerantlıq və vətəndaş birliyi
Azərbaycançılığın əsas xüsusiyyətlərindən biri onun birləşdirici və inklüziv xarakteridir. Azərbaycan tarixən müxtəlif xalqların və dini icmaların birgə yaşadığı məkan olmuşdur. Bu tarixi təcrübənin qorunması və müasir dövlətçilik prinsipləri ilə uzlaşdırılması Heydər Əliyevin milli siyasətində mühüm yer tuturdu.Onun rəhbərliyi dövründə milli və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması, cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmət və həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edirdi.Azərbaycançılıq ideologiyasının gücü də məhz bundadır: o, milli kimliyi qorumağı başqalarının kimliyini inkar etmək kimi deyil, ümumi vətənə mənsubiyyət hissini gücləndirmək kimi müəyyənləşdirir. Bu ideologiya Azərbaycan vətəndaşlarını etnik və dini fərqlərdən daha üstün olan ortaq dəyər — müstəqil Azərbaycan dövlətinə bağlılıq ətrafında birləşdirir.Bu baxımdan Azərbaycançılıq həm milli dövlətçiliyin ideoloji dayağı, həm də cəmiyyətin sosial-siyasi bütövlüyünü qoruyan mühüm mexanizmdir. Onun davamlılığı müxtəlifliyə hörmət, hüquq bərabərliyi, milli-mənəvi dəyərlərə sədaqət və ümumi dövlətçilik məsuliyyətinin uzlaşdırılmasından asılıdır.
Azərbaycançılıq və müasir dövlətçilik strategiyası
Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi Azərbaycançılıq ideologiyası müstəqil dövlətin qorunması və möhkəmləndirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bu ideologiya, eyni zamanda, Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin, beynəlxalq mövqeyinin və milli təhlükəsizlik strategiyasının ideya əsaslarını formalaşdırırdı.Ulu Öndər yaxşı bilirdi ki, dövlət müstəqilliyinin qorunması üçün siyasi iradə, iqtisadi müstəqillik, güclü ordu, milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət və cəmiyyətin ideoloji birliyi bir-birini tamamlamalıdır. Bu istiqamətlərin hər hansı birinin zəifləməsi digər sahələrdə də problemlər yarada bilər.1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın iqtisadi potensialının gücləndirilməsi, beynəlxalq tərəfdaşlıqlarının genişləndirilməsi və müstəqil inkişaf strategiyasının reallaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. İqtisadi imkanların milli maraqlara uyğun səfərbər edilməsi dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edirdi.Buradan belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür ki, Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsində milli ideologiya ilə real inkişaf strategiyası arasında sıx əlaqə mövcud idi. Azərbaycançılıq yalnız şüarlardan ibarət məfkurə deyil, dövlətin siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni inkişafına istiqamət verən konseptual yanaşma idi.Bu gün informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin ictimai rəyə təsir imkanlarının genişlənməsi və geosiyasi rəqabətin yeni formalar alması Azərbaycançılığın əhəmiyyətini daha da artırır. Müasir dövrdə milli ideologiyanın qorunması yalnız ənənəvi təbliğat vasitələri ilə mümkün deyil. Milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəslə çatdırılması, tarixi həqiqətlərin rəqəmsal mühitdə təbliği, informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və gənclərin tənqidi düşüncə qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi də bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.Deməli, Azərbaycançılığın müasir inkişafı onun tarixi əsaslarına sadiqliklə yanaşı, yeni dövrün çağırışlarına uyğunlaşmağı da tələb edir.
İlham Əliyev siyasətində Azərbaycançılığın davamlılığı
Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi dövlətçilik kursu Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni tarixi şəraitdə davam etdirildi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün, suverenliyinin təmin olunması ilə daha geniş siyasi-strateji məzmun qazandı.2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılmış Zəfər və 2023-cü ildə Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyinin tam bərpası milli dövlətçilik tariximizin ən mühüm hadisələri sırasındadır. Bu tarixi nəticələr Azərbaycan xalqının milli birliyinin, dövlətə bağlılığının, ordunun gücünün və ardıcıl dövlət siyasətinin əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi.Zəfər Azərbaycançılıq ideologiyasının dövlətçilik, milli iradə, ərazi bütövlüyü və suverenlik prinsipləri ilə üzvi bağlılığını daha aydın şəkildə ortaya qoydu. Eyni zamanda, bu hadisələr göstərdi ki, milli ideologiya yalnız keçmişin irsini qorumaq deyil, həm də gələcəyin strateji hədəflərini müəyyənləşdirmək gücünə malik olmalıdır.Prezident İlham Əliyevin siyasətində milli maraqların müdafiəsi, dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, Azərbaycan dilinin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsi istiqamətləri Azərbaycançılığın müasir mərhələdəki əsas istiqamətlərindəndir.Bununla belə, Heydər Əliyev ideyalarının yaşadılması yalnız tarixi xidmətlərin xatırlanması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu irsin əsl davamlılığı onun prinsiplərinin müasir dövlət idarəçiliyində, təhsil sistemində, elmi düşüncədə, media fəaliyyətində və ictimai münasibətlərdə tətbiqindən asılıdır.Xüsusilə media qarşısında mühüm vəzifələr dayanır. Milli maraqların qorunması, cəmiyyətdə sağlam ictimai rəyin formalaşdırılması, saxta məlumatlara qarşı mübarizə, tarixi yaddaşın yaşadılması və Azərbaycançılıq ideyalarının yeni nəsillərə çatdırılması milli informasiya təhlükəsizliyinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycançılıq milli varlığımızın və gələcəyimizin ideyasıdır
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycançılıq ideologiyasının formalaşmasında və inkişafında tarixi rolu ondan ibarətdir ki, o, xalqımızın milli-mənəvi irsini müstəqil dövlətin ideoloji təməli ilə birləşdirdi, milli kimliyi dövlətçilik şüurunun əsas komponentinə çevirdi və müxtəlif sosial təbəqələri ümummilli maraqlar ətrafında birləşdirən siyasi məfkurənin möhkəmlənməsinə nail oldu.Heydər Əliyev Azərbaycançılığı keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü, milli birliklə dövlət suverenliyi arasında ideoloji bağ, xalqın tarixi yaddaşı ilə müasir inkişaf strategiyası arasında əlaqələndirici qüvvə kimi formalaşdırdı.Bu gün Azərbaycançılıq ideologiyasının qarşısında duran əsas vəzifə həmin tarixi irsi qorumaqla yanaşı, onu yeni dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirməkdir. Çünki milli ideologiyanın gücü yalnız onun tarixən hansı şəraitdə formalaşması ilə deyil, müasir cəmiyyətin ehtiyaclarına nə dərəcədə cavab verməsi və gələcək nəsillərə hansı dəyərləri ötürməsi ilə ölçülür.Azərbaycançılıq Azərbaycan xalqının kimliyini ifadə edən məfkurə olmaqla yanaşı, müstəqil dövlətimizin təhlükəsizliyinin, milli birliyinin, suveren inkişafının və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətimizin ideoloji əsaslarından biridir.Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin başlıca dərslərindən biri budur ki, milli dövlətin möhkəmliyi xalqın öz köklərinə bağlılığı, milli maraqların düzgün müəyyənləşdirilməsi və ümummilli ideya ətrafında birliyinin təmin olunması ilə şərtlənir. Azərbaycançılıq məhz bu tarixi həqiqətin ideoloji ifadəsidir.
Bəhruz Quliyev, "Səs" qəzetinin baş redaktoru, Əməkdar jurnalist
