ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla müharibənin “çox tezliklə” başa çatacağını deyir. Onun sözlərinə görə, müharibə bitən kimi neftin qiyməti “daş kimi” düşəcək və hətta münaqişə başlamazdan əvvəlki səviyyədən də aşağı enə bilər.
Bu cümlə ilk baxışda iqtisadi proqnoz təsiri bağışlayır. Əslində isə Vaşinqtonun müharibəyə necə baxdığını anlamaq üçün kifayət qədər mühüm ipucudur. Çünki Tramp İran münaqişəsinin nəticəsini yalnız hərbi və siyasi ölçülərlə deyil, birbaşa neftin qiyməti ilə əlaqələndirir.
Burada əsas məsələ neftin neçə dollara düşəcəyi deyil. Əsas məsələ budur: Trampın “çox tezliklə” dediyi son həqiqətən görünürmü?
İran müharibəsi başlayandan sonra neft bazarının əsas problemi hasilatın özü qədər onun dünya bazarına necə çatdırılması olub. Bunun mərkəzində isə Hörmüz boğazı dayanır. Dünyanın mühüm neft və qaz axınlarından birinin keçdiyi bu dar dəniz yolu münaqişənin ən həssas nöqtəsinə çevrilib.
IEA-nın məlumatına görə, müharibədən əvvəl gündə təxminən 15 milyon barrel xam neft və 5 milyon barrel neft məhsulu Hörmüzdən keçirdi. Bu, dünya neft istehlakının təxminən beşdə birinə bərabərdir. Ona görə də müharibənin bitməsi xəbəri təkcə Vaşinqton üçün deyil, dünya iqtisadiyyatı üçün də mühüm xəbər olardı.
Ancaq burada bir incə məqam var: atəşin dayanması ilə enerji bazarının dərhal normallaşması eyni şey deyil.
Hazırda Hörmüzdən keçən neft hələ də müharibədən əvvəlki səviyyəyə çatmayıb. Reuters-in son məlumatına görə, boğazdan keçən xam neft axını təxminən 10,1 milyon barrelə qədər düşüb və bu, müharibədən əvvəlki həcmin təxminən 74 faizidir. Eyni zamanda regiondakı alternativ marşrutların istifadəsi artırılır.
Yəni bazar artıq bir həqiqəti öyrənib: neftin qiymətini yalnız quyudan çıxan barrel müəyyən etmir. Tankerin hərəkəti, sığorta haqqı, limanların vəziyyəti, boru kəmərləri və gəmiçilik xərcləri də qiymətin bir hissəsidir.
Bu səbəbdən Trampın müharibə bitər-bitməz neftin “daş kimi” ucuzlaşacağı barədə proqnozu müəyyən şərtlərin yerinə yetirilməsindən asılıdır.
Trampın açıqlamasında siyasi hesab da görünür. ABŞ-da yüksək yanacaq qiymətləri yalnız iqtisadi məsələ deyil, daxili siyasi problemdir. Neft bahalaşanda benzin və dizel bahalaşır, nəqliyyat xərcləri artır, ərzağın və digər məhsulların qiymətinə təzyiq yaranır.
Deməli, İran müharibəsinin ABŞ iqtisadiyyatına təsiri yalnız hərbi xərclərlə ölçülmür.
Reuters-in məlumatına görə, ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası da müharibənin yaratdığı təchizat problemlərinə görə 2026-cı il üçün neft qiyməti proqnozunu yüksəldib və ilin son rübündə Brent markalı neftin orta qiymətini 105 dollar ətrafında gözləyir.
Bu mənzərədə Trampın “müharibə bitəcək, neft ucuzlaşacaq” mesajı həm beynəlxalq bazara, həm də Amerika istehlakçısına hesablanmış siyasi və iqtisadi mesaj kimi görünür.
Amma burada daha böyük problem mövcuddur.
Müharibələr prezidentlərin açıqlamaları ilə başlayıb bitmir. Hərbi əməliyyatların dayanması ilə siyasi münaqişənin həlli arasında bəzən çox uzun məsafə olur.
ABŞ İranla bağlı hansı nəticəni əldə etmək istəyir? Tehran hansı şərtləri qəbul etməyə hazırdır? İranın nüvə proqramı ilə bağlı nə baş verəcək? Hörmüzün təhlükəsizliyi necə təmin olunacaq? İranın regiondakı müttəfiqləri və tərəfdaşları necə davranacaq?
Bunların cavabı olmadan “çox tezliklə” ifadəsi siyasi şüar olaraq qala bilər.
Üstəlik, neft bazarı da yalnız müharibənin rəsmi olaraq bitməsini gözləmir. Bazar gələcəyə əvvəlcədən qiymət qoyur. Əgər treyderlər müharibənin həqiqətən başa çatacağına və enerji axınının sabitləşəcəyinə inansalar, qiymətlər atəşkəsdən əvvəl də düşə bilər.
Əksinə, atəşkəs elan edilsə belə, tankerlərin təhlükəsizliyi, sığorta və logistika ilə bağlı risklər qalarsa, neft bahalı olaraq qala bilər.
Hazırda bunun əlamətləri görünür. Reuters bildirir ki, Yaxın Şərqdən neft ixracının bərpasına baxmayaraq, qiymətlər hələ də 100 dolların üzərində qalır. Səbəblər arasında logistika problemləri, yüksək tanker xərcləri və regiondakı emal güclərinin zədələnməsi göstərilir.
Deməli, məsələ yalnız müharibənin bitməsi deyil. Məsələ bazarın müharibənin həqiqətən bitdiyinə inanmasıdır.
Burada İran faktorunu da unutmaq olmaz. Tehran üçün məsələ yalnız hərbi əməliyyatların dayanması deyil. İran müharibədən hansı siyasi nəticə ilə çıxacaq? ABŞ qarşısında geri çəkilmiş tərəf kimi görünmək istəyəcəkmi? Yoxsa danışıqlardan özünün də qəbul edə biləcəyi nəticə əldə etməyə çalışacaq?
Bu suallar cavabsız qaldıqca müharibənin sonu barədə verilən hər proqnoz ehtiyatla qarşılanmalıdır. Çünki İran məsələsində enerji ilə siyasət bir-birindən ayrılmır.
Hörmüz boğazı bunun ən aydın nümunəsidir. İranın bu coğrafiyadakı mövqeyi ona dünya enerji bazarına təsir imkanları verir. Bu imkan Tehran üçün həm təzyiq vasitəsidir, həm də riskdir.
Ona görə də müharibənin başa çatması neft bazarı üçün böyük rahatlıq yarada bilər. IEA da boğazdan keçidin bərpasını enerji bazarının sabitləşməsi üçün ən vacib addım kimi qiymətləndirir.
Amma neftin müharibədən əvvəlki qiymətdən də aşağı düşməsi üçün başqa şərtlər də lazımdır: hasilatın bərpası, logistikanın normallaşması, ehtiyatların yenidən artırılması və bazarın gələcəkdə yeni hücum və fasilələr olmayacağına inanması.
Trampın “çox tezliklə” ifadəsinin siyasi çəkisi məhz buradadır. Prezident müharibənin sonunu yalnız hərbi qələbə kimi təqdim etmək istəmir. O, bunun iqtisadi nəticəsini də göstərir: müharibə bitəcək, neft ucuzlaşacaq, amerikalı istehlakçı rahat nəfəs alacaq.
Bu, kifayət qədər sadə siyasi hekayədir. Amma Yaxın Şərqin reallığı adətən sadə hekayələri sevmir.
Müharibəni başlatmaqla onu bitirmək eyni şey deyil. Hərbi üstünlük əldə etmək siyasi razılaşma əldə etmək demək deyil. Neft axınının bərpası isə qiymətlərin avtomatik olaraq əvvəlki səviyyəyə qayıtması anlamına gəlmir.
Bu gün bazarın verdiyi mesaj da budur. Regiondan neft ixracı müəyyən qədər bərpa olunsa da, qiymətlər hələ yüksəkdir və Hörmüz ətrafındakı təhlükəsizlik riskləri davam edir.
Ona görə Trampın “çox tezliklə”si yalnız bir tarix vəd etmir. Əslində Vaşinqtonun qarşısında duran daha böyük problemi göstərir – müharibəni bitirmək və onun iqtisadi nəticələrini idarə etmək.
Əgər ABŞ bunu bacarsa, Trampın neftlə bağlı proqnozu gerçəkləşə bilər. Əgər müharibə bitsə belə, regionda qeyri-müəyyənlik qalarsa, neft bazarı başqa cür reaksiya verəcək.
Hələlik isə bir şey aydındır: dünya bazarı Trampın “çox tezliklə” sözünü eşidib, amma ona tam inanmaq üçün Hörmüzdən keçən tankerlərin sayına, neft axınının sabitliyinə və Tehranın növbəti addımına baxır.
Çünki Yaxın Şərqdə müharibənin sonunu bəzən bir prezident elan edə bilər, amma onun həqiqətən bitib-bitmədiyini bazar daha gec anlayır…
Siyasət şöbəsi
