Səlib yürüşləri tarixi o qədər çox mif və yanlış təsəvvürlərlə əhatə olunub ki, bəzən Hollivud filmləri və XIX əsr romanları real tarixi faktları kölgədə qoyur. Səlibçilər haqqında formalaşmış təsəvvürlərin bir çoxu həqiqətdən uzaqdır.
Bəs tarixdə baş verənlər əslində necə olub?
Gəlin, bu gün də geniş yayılmış 10 yanlış təsəvvürə nəzər salaq.
1. Mif: Bütün səlibçilər parlaq zirehlər geyinmiş zadəgan cəngavərlər idi.
Həqiqət: Səlib yürüşlərinin iştirakçılarının əksəriyyəti heç də zadəgan cəngavərlər deyildi. Onların arasında yoxsul kəndlilər, sərgərdanlar, muzdlu döyüşçülər və dini fanatiklər də az deyildi. Əsl cəngavərlər ordunun imtiyazlı və nisbətən kiçik bir hissəsini təşkil edirdilər. Başqa sözlə, səlib orduları yalnız aristokratlardan ibarət deyildi.
2. Mif: Səlib yürüşləri yalnız dini məqsədlərlə aparılırdı.
Həqiqət: Din səlib yürüşlərinin əsas ideoloji dayaqlarından biri olsa da, bu müharibələrin arxasında siyasi və iqtisadi maraqlar da dayanırdı. Torpaq əldə etmək, varlanmaq, yeni ərazilərə sahib olmaq, Avropada torpaq qıtlığı ilə üzləşən kiçik zadəgan övladlarının özlərinə mövqe qazanmaq istəyi və İtaliya şəhər-dövlətlərinin, xüsusilə Venesiya və Genuyanın ticarət maraqları mühüm rol oynayırdı. Beləliklə, dini şüarlar çox vaxt siyasi və iqtisadi məqsədlərlə birləşirdi.
3. Mif: Səlibçilər ağır, bütöv metal zirehlər geyinirdilər.
Həqiqət: Bütöv metal lövhələrdən hazırlanmış zirehlər yalnız XIV–XV əsrlərdə geniş yayılmağa başladı. Səlib yürüşləri dövründə döyüşçülər əsasən zəncirvari zirehlərdən, qalın, sırınmış qoruyucu geyimlərdən (aketonlardan) və konusvari dəbilqələrdən istifadə edirdilər. Bu geyimlər kifayət qədər ağır olsa da, filmlərdə gördüyümüz tam metal zirehlərlə onların arasında böyük fərq var idi.
4. Mif: Bütün müsəlmanlar və xristianlar bir-birinə ölümcül nifrət bəsləyirdilər.
Həqiqət: Yaxın Şərqdə müharibələr heç də həmişə fasiləsiz dini qarşıdurma şəklində davam etmirdi. Döyüşlər arasında uzunmüddətli atəşkəslər, ticarət əlaqələri və diplomatik münasibətlər qurulurdu. Bəzi hallarda müsəlman və xristian hökmdarları arasında siyasi ittifaqlar da yaradılırdı. Hətta rəqib tərəflərin hərbi elitaları bir-birinin döyüş bacarığına hörmətlə yanaşırdılar. Səlahəddin Əyyubi və İngiltərə kralı I Riçard arasındakı münasibətlər buna nümunə kimi göstərilir. Bununla belə, həmin dövrü yalnız qarşılıqlı hörmət və dostluq münasibətləri ilə xarakterizə etmək də düzgün olmazdı.
5. Mif: Səlibçilər ömürlərinin sonuna qədər yürüşlərdə iştirak edir, Şərqdə yaşayırdılar.
Həqiqət: Səlib yürüşlərinə qatılanların əksəriyyəti dini andlarını yerinə yetirdikdən sonra vətənlərinə qayıdırdılar. Bir çoxu üçün bu, bir neçə il davam edən hərbi-dini səfər idi. Yalnız onların müəyyən hissəsi Yaxın Şərqdə qalaraq daimi məskunlaşır, burada ailə qurur və yerli xristian icmaları ilə qaynayıb-qarışırdı.
6. Mif: Səlibçilər 1099-cu ildə Qüdsü ələ keçirərkən şəhərin bütün əhalisini qətlə yetirmişdilər.
Həqiqət: 1099-cu ildə Qüdsün tutulması həqiqətən də böyük qan tökülməsi və amansız qırğınlarla müşayiət olunmuşdu. Şəhərin müsəlman və yəhudi əhalisinin bir hissəsi öldürülmüşdü. Lakin bəzi orta əsr salnamələrində təsvir edilən, guya atların dizlərinə qədər qana batdığı mənzərələr tarixi hadisələrin dramatikləşdirilmiş təsvirləri hesab olunur. Digər tərəfdən, səlibçilərin nəzarəti altına keçən ərazilərdə müsəlman və yəhudi əhalinin hamısı məhv edilməmişdi. Onların bir qismi frankların hakimiyyəti altında yaşamağa davam edirdi. Bu faktlar 1099-cu ildə törədilən qətliamın miqyasını kiçiltmir, sadəcə sonrakı dövrün daha mürəkkəb mənzərəsini ortaya qoyur.
7. Mif: Tampliyerlər gizli ayinlər keçirən, cadugərliklə məşğul olan müəmmalı təşkilat idi.
Həqiqət: Tampliyerlər orta əsrlərin ən güclü hərbi-dini ordenlərindən biri olmaqla yanaşı, böyük maliyyə və iqtisadi imkanlara da malik idilər. Onların müxtəlif ölkələrdə torpaqları, qalaları və maliyyə şəbəkələri var idi. Bu güc Fransa kralı IV Filippin maraqlarına təhlükə yaradırdı. 1307-ci ildə tampliyerlərə qarşı kütləvi həbslər başladı, onlar bidətçilik və digər ağır cinayətlərdə ittiham olundular. Tarixçilərin böyük hissəsi bu ittihamların siyasi məqsədlərlə irəli sürüldüyünü qəbul edir. Nəticədə orden ləğv edildi.
8. Mif: Səlibçilər Şərqə Avropa sivilizasiyasının üstün mədəniyyətini gətirdilər.
Həqiqət: XII əsrdə Avropa bir çox sahələrdə Bizans və ərəb-müsəlman dünyasından geri qalırdı. Şərqə gələn səlibçilər burada özləri üçün yeni olan mədəniyyət, məişət və texnologiyalarla tanış olurdular. Onlar yerli xalqların hamam mədəniyyətindən, sabundan, kulinariya ənənələrindən, ipək parçalardan, ədviyyatlardan və memarlıq təcrübəsindən faydalanırdılar. Şərqlə təmas Avropanın sonrakı mədəni və iqtisadi inkişafına da təsir göstərdi.
9. Mif: 1212-ci ildə baş tutan Uşaq səlib yürüşünün iştirakçıları əsir götürülərək qul kimi satılmışdılar.
Həqiqət: 1212-ci il Uşaq səlib yürüşü orta əsrlər tarixinin ən müəmmalı hadisələrindən biridir. Bu hadisə ilə bağlı məlumatların bir hissəsi tarixi faktlara, digər hissəsi isə sonradan yaranmış əfsanələrə əsaslanır. Orta əsr mənbələrində işlədilən pueri sözü həmişə azyaşlı uşaqları ifadə etmirdi. Bəzi hallarda bu termin yoxsul, torpaqsız və aşağı sosial təbəqələrə mənsub gənclərə də aid edilirdi. Həmin yürüş iştirakçılarının Müqəddəs Torpağa çatmadıqları, yolda dağıldıqları məlumdur. Onların hamısının qul kimi satılması barədə geniş yayılmış hekayələr isə tarixi baxımdan mübahisəlidir.
10. Mif: Səlib yürüşləri 1291-ci ildə Akkanın süqutu ilə başa çatdı.
Həqiqət: 1291-ci ildə Akkanın müsəlman qüvvələri tərəfindən ələ keçirilməsi səlibçilərin Yaxın Şərqdəki əsas siyasi-hərbi mövcudluğuna son qoydu. Lakin səlib yürüşləri ideyası bununla yox olmadı. Sonrakı əsrlərdə bu ideya müxtəlif formalarda davam etdirildi. Baltikyanı bölgələrdə bütpərəst xalqlara qarşı Şimal səlib yürüşləri keçirildi, İspaniyada Rekonkista davam etdi, Avropanın özündə isə albiqoyçulara qarşı yürüşlər təşkil olundu. Beləliklə, səlibçilik yalnız Qüds uğrunda mübarizə ilə məhdudlaşmırdı.
Səlib yürüşləri tarixinin gerçək mənzərəsi filmlərdə və bədii əsərlərdə təqdim ediləndən xeyli mürəkkəbdir. Bu hadisələrdə dini inanc, siyasi ambisiyalar, iqtisadi maraqlar, hakimiyyət mübarizəsi və mədəni qarşılıqlı təsirlər bir-biri ilə sıx şəkildə bağlı idi. Tarixi düzgün anlamaq üçün onu miflərdən, romantik təsvirlərdən və birtərəfli yanaşmalardan ayırmaq vacibdir.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az
