Hitlerin Eyfel qülləsi fonunda çəkilmiş məşhur fotoşəkli var. 1940-cı ildir. Fransa yenicə nasist Almaniyası tərəfindən işğal edilib. Şəkildə Hitler Eyfel qülləsinin qarşısında dayanıb.
Lakin bu fotoşəkil əksər hallarda kəsilərək, yalnız Hitler görünəcək şəkildə təqdim olunur. Halbuki kadra daha iki mühüm şəxs də düşüb. Hitlerin solunda onun sevimli memarı Albert Şpeer, sağında isə sevimli heykəltəraşı Arno Breker dayanıb.
Breker uzun müddət Parisdə yaşamış, burada təhsil almış, şəhəri sevmiş, hətta Pablo Pikasso ilə dostluq etmişdi. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, o, alman idi. Nasist ideologiyasının meyarlarına görə, həm də əsl “ari” hesab olunurdu. Üstəlik, istedadlı bir ari…
Onun istedadı tezliklə diqqət çəkdi. İncəsənətə böyük maraq göstərən Hitler əmin idi ki, Breker öz bacarığını Üçüncü Reyxin xidmətinə verməlidir.
1937-ci ildə Breker Nasist Partiyasına (NSDAP) üzv oldu. Fürerin özündən sifarişlər almağa başladı. Reyx kansleri üçün əzələli, güclü bədən quruluşuna malik insan fiqurları yaradırdı. Hitlerin büstünü hazırladı və bu əsər sonradan fürerin rəsmi obrazının ən tanınmış nümunələrindən birinə çevrildi.
Onun həyatı zahirən mükəmməl görünürdü: sifarişlər çox, qazanc yüksək, nüfuz böyük idi. Almaniya isə sərt ideoloji nəzarət altında, düşmənlərini məğlub edərək parlaq gələcəyə doğru irəlilədiyini iddia edirdi.
Breker antisemit çıxışları ilə tanınmırdı, siyasi tribunadan danışmırdı, özünü siyasətdən uzaq bir sənət adamı kimi təqdim edirdi. Sadəcə, öz işini görürdü. Həm də bunu yüksək peşəkarlıqla edirdi. O, həqiqətən də istedadlı heykəltəraş idi. Nasist Almaniyasının monumental təbliğat sənətinə isə məhz belə istedadlı ustalar lazım idi.
Maraqlıdır ki, Stalin də Brekerin yaradıcılığına xüsusi maraq göstərirdi. Onu bir neçə dəfə Moskvaya dəvət etdirmişdi. Dəvətlərin şəxsən Vyaçeslav Molotov vasitəsilə çatdırıldığı bildirilir. Stalinin fikrincə, SSRİ-də hələ Breker səviyyəsində heykəltəraşlar yox idi.
Ancaq Breker sovet rəhbərliyinin təkliflərini qəbul etmədi. Hitler üçün işləməyə davam etdi. O, özünü məsuliyyətli sənətkar hesab edir, sifarişləri yerinə yetirir, üstəlik, Reyx rəhbərliyindən kifayət qədər yüksək qonorar alırdı.
Müharibənin sonunda Breker müttəfiqlərin nəzarətinə keçdi. Lakin Albert Şpeerdən fərqli olaraq, Nürnberq məhkəməsinə çıxarılmadı. Nasist rejimi ilə əməkdaşlığına görə müəyyən cəza alsa da, bu, onun sonrakı həyatına ciddi mane olmadı. O, nasistlərin tərəfdarı və rejimin rəsmi sənətkarı kimi tanınsa da, rejimin törətdiyi cinayətlərin birbaşa iştirakçısı kimi mühakimə olunmadı.
Brekerin müdafiəçiləri onun nasist rejiminin qəddar simalarından biri olmadığını vurğulayırdılar. Bəzi məlumatlara görə, o, şəxsi nüfuzundan istifadə edərək yaxın tanışlarını, o cümlədən Pikassonu və Dina Vernini Gestaponun təqiblərindən qorumağa çalışmışdı. Onun sözünün müəyyən çəkisi vardı. Şəxsi həyatında da nasistlərin təbliğ etdiyi irqi ideologiyaya uyğun davranmırdı: sarışın alman qadını deyil, yunan əsilli qadını seçmişdi.
Beləliklə, Breker özünü siyasətdən kənar, yalnız sənətinə bağlı bir insan kimi təqdim edirdi. Amma bir məqamı unutmaq olmaz: o, sadəcə nasist Almaniyasında yaşayan heykəltəraş deyildi. O, Hitler rejiminin rəsmi sənət sisteminin ən mühüm simalarından biri idi.
Müharibədən sonra guya onun sərvətinin, şöhrətinin və karyerasının sonu gəlmişdi. Lakin reallıq bir qədər fərqli oldu.
Bəli, onun əzələli “ari” fiqurları və nasist rəhbərlərinin büstləri yaddaşlarda qalmışdı. Əsərlərinin bir qismi söküldü, digərləri anbarlara və qapalı məkanlara göndərildi. Ancaq istedadını heç kim əlindən ala bilməzdi. Fərdi sifarişlər yenidən gəlməyə başladı. Breker heykəltəraşlıq fəaliyyətini davam etdirdi və yenidən böyük qazanc əldə etdi.
Bəs Üçüncü Reyxin baş heykəltəraşı keçmişinə görə peşman oldumu? Görünür, yox. O, özünü nasist cinayətlərinə görə məsuliyyət daşıyan şəxs deyil, sadəcə sifarişləri yerinə yetirən sənətkar hesab edirdi. Onun yanaşması təxminən belə idi: mən rəssamam, mənim işim heykəl yaratmaqdır. Auşvitsdə qurbanların qızıl dişlərini toplayanlardan deyiləm, məndən nə istəyirsiniz?
Bu mövqe ona müharibədən sonrakı həyatını sakit və firavan şəkildə davam etdirməyə mane olmadı. Arno Breker 1991-ci ilədək yaşadı.
Müharibədən sonrakı müəyyən çətinlikləri nəzərə almasaq, onun həyatı böyük istedadın, eyni zamanda, tarixi məsuliyyətdən yayınmağın təəccüblü nümunələrindən biri kimi yadda qaldı.
Və bütün bu illər ərzində bir fotoşəkil də tarixdə qaldı: Eyfel qülləsinin qarşısında Hitler, onun yanında isə hərbi formada Arno Breker…
Tarix bəzən insanın özünü necə təqdim etməsindən daha çox, kimin yanında dayandığını xatırlayır.
Qeyd: Mətnin bəzi tarixi iddiaları, xüsusilə Stalinin Brekeri Moskvaya dəvət etməsi, onun Pikasso və Dina Verninin müdafiəsində iştirakı və müharibədən sonrakı məhkəmə-hüquqi statusu ayrıca mənbələrlə yoxlanmalıdır.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
.jpg)