Bu gün Azərbaycan siyasi tarixinin ən mühüm tarixlərindən biridir. 33 il əvvəl, 3 oktyabr 1993-cü ildə Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu tarix təkcə növbəti prezident seçkisinin keçirildiyi gün deyil, müstəqil Azərbaycanın taleyində yeni siyasi mərhələnin başlandığı gün kimi yadda qaldı.
1993-cü ilin Azərbaycanı bugünkü deyildi. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş ölkə ağır siyasi, iqtisadi və hərbi böhranla üz-üzə idi. Ermənistanın təcavüzü davam edir, cəbhədə vəziyyət ağırlaşır, ölkə daxilində siyasi qarşıdurma dərinləşir, dövlət idarəçiliyinin əsasları sarsılırdı. Rəsmi mənbələr də həmin dövrü hakimiyyət böhranı, iqtisadi çətinliklər və dövlət müstəqilliyinin gələcəyi ilə bağlı ciddi təhlükələrin mövcud olduğu mərhələ kimi xarakterizə edir.
Belə bir vəziyyətdə Heydər Əliyevin siyasi səhnəyə qayıdışı Azərbaycanın sonrakı taleyinə təsir edən əsas hadisələrdən birinə çevrildi.
15 iyun dönüşü, 3 oktyabr seçimi…
1993-cü il iyunun 15-də Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. İyunun 24-dən isə prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı. Bir neçə ay sonra, yəni oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.
Seçkinin nəticəsi də diqqətçəkən idi: Heydər Əliyev 98,84 faiz səslə prezident seçilmişdi.
Bu nəticənin siyasi əhəmiyyətini yalnız rəqəmlərlə ölçmək mümkün deyil. Çünki söhbət Azərbaycanın dövlətçilik baxımından son dərəcə mürəkkəb bir mərhələsində verilmiş qərardan gedirdi.
Həmin dövrdə əsas məsələ hakimiyyət uğrunda mübarizədən daha böyük idi: Azərbaycan dövlətinin özünün qorunub saxlanılması məsələsi gündəmdə idi.
Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası və Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi istiqamətində yeni mərhələ başladı. Prezidentin rəsmi tarixçəsində də bu dövr müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü, iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq inteqrasiya ilə bağlı strategiyanın formalaşdığı mərhələ kimi təqdim olunur.
Dövlət quruculuğunun yeni mərhələsi
1993-cü ildən sonra qarşıda yalnız siyasi sabitliyin təmin edilməsi yox, həm də müstəqil Azərbaycanın hüquqi və institusional əsaslarının yaradılması vəzifəsi dayanırdı.
1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi bu istiqamətdə mühüm mərhələlərdən biri oldu.
İqtisadi sahədə isə Azərbaycanın enerji potensialından istifadə etməklə ölkənin uzunmüddətli inkişafını təmin etmək məqsədi daşıyan strategiya formalaşdırıldı. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın sonrakı iqtisadi və enerji siyasətinin əsas hadisələrindən biri oldu.
Bu proseslər Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi və siyasi əlaqələrinin genişlənməsinə də təsir göstərdi.
Başqa sözlə, 3 oktyabr 1993-cü il yalnız hakimiyyət dəyişikliyinin rəsmiləşdiyi tarix deyildi. Bu tarixdən sonra Azərbaycanın dövlətçilik modelinin formalaşdırılması, siyasi sabitliyin möhkəmləndirilməsi və uzunmüddətli inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi istiqamətində ardıcıl proseslər başladı.
YAP-ın dünənki qurultayı və 3 oktyabr mesajı…
3 oktyabrın builki siyasi gündəmdə xüsusi aktuallıq qazanmasının səbəblərindən biri də oktyabrın 2-də keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayıdır.
YAP-ın VIII Qurultayı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra keçirilən ilk qurultay kimi təqdim olunub. Qurultayda Azərbaycanın keçdiyi siyasi yol, yeni geosiyasi reallıqlar və partiyanın qarşıdakı fəaliyyət istiqamətləri müzakirə edilib.
Bu baxımdan 2 və 3 oktyabr tarixləri arasında siyasi baxımdan diqqətçəkən bir ardıcıllıq yaranır.
Bir tərəfdə 1992-ci ildə Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə yaradılmış Yeni Azərbaycan Partiyasının bugünkü mərhələsini müəyyənləşdirən qurultay, digər yanda isə məhz Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycanın Prezidenti seçildiyi tarixi gün. YAP-ın siyasi tarixində bu iki tarix arasında birbaşa bağlılıq var. Çünki partiyanın yaranması da, Heydər Əliyevin 1993-cü ildə Prezident seçilməsi də Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mürəkkəb siyasi mərhələlərlə üst-üstə düşüb. Dünənki qurultayda Prezident İlham Əliyev Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışını Azərbaycanın siyasi tarixinin mühüm hadisələrindən biri kimi təqdim edib və həmin dövrdə xalqın Heydər Əliyevə ehtiyac duyduğunu vurğulayıb.
1993-dən 2026-ya: dəyişən Azərbaycan…
33 il əvvəl Azərbaycan qarşısında duran əsas sual dövlət müstəqilliyinin qorunub saxlanılması və ölkədə siyasi sabitliyin təmin edilməsi idi.
Bu gün isə Azərbaycan tamamilə fərqli reallıqla üz-üzədir.
2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi, 2023-cü ilin sentyabrında isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması ölkənin müasir tarixində yeni səhifə açıb. Prezident İlham Əliyev YAP-ın VIII Qurultayında da məhz bu reallığı xüsusi vurğulayıb. Beləliklə, 1993-cü ilin Azərbaycanı ilə 2026-cı ilin Azərbaycanı arasında böyük fərq var.
Amma siyasi tarix baxımından bir məqam dəyişmir: dövlətçilik məsələsi hər bir dövr üçün əsas məsələ olaraq qalır.
3 oktyabr 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixində yeni mərhələ başladı. Sonrakı illərdə bu mərhələ dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və milli dövlətçilik konsepsiyasının formalaşması ilə müşayiət olundu.
Bu gün 3 oktyabrı xatırlamaq həm də həmin tarixi prosesə nəzər salmaq, Azərbaycanın keçdiyi yolu qiymətləndirmək və 1993-cü ildə qarşıda duran problemlərlə bugünkü reallıqlar arasındakı fərqi görmək deməkdir. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan siyasi tarixində sadəcə bir seçki tarixi deyil. Bu tarix müstəqil dövlətçilik yolunda yeni mərhələnin başlandığı gün kimi yadda qalıb.
Və bu gün həmin hadisədən 33 il sonra 3 oktyabrın əsas siyasi mesajı yenə də dövlətçilik, milli maraqlar və Azərbaycanın gələcək inkişafı ətrafında formalaşır.
Müşviq Tofiqoğlu
KONKRET.az