1915-ci ildə Antarktidada Ernest Şekltonun qütb ekspedisiyasına məxsus “Endurance” gəmisi məhv oldu. Buzların arasında sıxılıb qalan gəmi nəhəng buz kütlələrinin təzyiqinə tab gətirə bilmədi. Heyət gəmini tərk etməyə məcbur oldu, bir müddət sonra isə gəmi Ueddell dənizinin soyuq sularına qərq oldu.
Hər kəsə elə gəlirdi ki, bu gəminin tarixçəsi bununla bitib. Lakin 107 il sonra tədqiqatçılar “Endurance” gəmisini dənizin dibində aşkar etdilər. Ən təəccüblüsü isə taxta gəminin gözləniləndən qat-qat yaxşı vəziyyətdə qalması idi.
Buzlar gəmini aylarla “əsir saxladı”
Ernest Şekltonun rəhbərlik etdiyi ekspedisiya 1914-cü ildə Antarktidaya yola düşmüşdü. Məqsəd materiki bir sahildən digərinə piyada keçmək idi. Lakin ekspedisiya üzvləri quruya çıxıb bu çətin yürüşə başlaya bilmədilər.
1915-ci ilin yanvarında “Endurance” Ueddell dənizinin sıx buzları arasında hərəkətsiz qaldı. Gəmi irəliləyə bilmirdi və buz kütlələrinin təzyiqi getdikcə onun gövdəsi üçün təhlükəli həddə çatırdı. Heyət buzların əriməsini və gəminin azad olmasını gözləsə də, vəziyyət getdikcə ağırlaşırdı.
Oktyabr ayında gəminin gövdəsi dağılmağa başladı. Ekspedisiya üzvləri ərzaq ehtiyatlarını və zəruri avadanlıqları götürərək buzların üzərinə köçməli oldular. 1915-ci ilin noyabrında isə “Endurance” suyun dibinə qərq oldu.
Tarixi xilas edən fotoşəkillər
Ekspedisiyanın tərkibində fotoqraf Frenk Hörli də vardı. O, gəmini buzların arasında, heyətin gündəlik həyatını və faciənin son mərhələlərini lentə alırdı.
Hörlinin çəkdiyi fotolar sayəsində bu gün yalnız ekspedisiyanın hesabatlarını oxumaqla kifayətlənmirik. Antarktida buzlarının arasında çıxılmaz vəziyyətə düşmüş insanların üzlərini, gəminin tədricən məhv olmasını və onların yaşadığı çətinlikləri də görə bilirik.
Ekspedisiyanı xilas etmək üçün Hörli bəzi şüşə foto lövhələrindən imtina etməli olsa da, çəkilişlərin bir hissəsini qoruyub saxlamaq mümkün oldu. Bu görüntülər XX əsrin əvvəllərində həyata keçirilən qütb ekspedisiyalarının ən məşhur fotoşahidlərindən birinə çevrildi.
Gəmi batdı, amma bütün heyət sağ qaldı
Bu hadisənin ən heyrətamiz tərəfi gəminin batması deyil, ekspedisiya üzvlərinin sağ qalmasıdır. Şeklton yaxşı anlayırdı ki, yaxınlıqda onlara kömək edə biləcək heç kim yoxdur. Xilas olmaq üçün yalnız özlərinə və komanda yoldaşlarına güvənməli idilər.
Ekspedisiya üzvləri əvvəlcə buzların üzərində düşərgə saldılar, daha sonra Fil adasına çatdılar. Buradan Şeklton beş nəfər yoldaşı ilə birlikdə kiçik xilasedici qayıqda təhlükəli dəniz səfərinə çıxdı. Məqsəd Cənubi Corciya adasına çataraq kömək tapmaq idi.
Bu, son dərəcə riskli səyahət idi. Lakin onlar məqsədlərinə nail oldular. 1916-cı ilin avqustunda Fil adasında qalan ekspedisiya üzvlərinin xilas edilməsi mümkün oldu.
“Endurance” gəmisinin 28 nəfərlik heyətinin hamısı sağ qaldı. Şeklton Antarktidanı keçmək məqsədinə çatmasa da, rəhbərlik etdiyi insanların həyatını xilas etməyi bacardı.
Gəmi 107 il ərzində harada qaldı?
Onilliklər boyu “Endurance” gəmisinin batdığı yer yalnız təxmini məlum idi. Nəhayət, 2022-ci ilin martında “Endurance22” ekspedisiyası gəminin qalıqlarını Ueddell dənizinin dibində, təxminən 3008 metr dərinlikdə aşkar etdi.
Dənizin dibindəki şərait taxta gövdənin qorunmasına kömək etmişdi. Suyun çox soyuq olması, günəş işığının çatmaması və nisbətən sakit mühit dağılma prosesini ləngitmişdi.
Sualtı çəkilişlərdə gəminin dirəklərini, müxtəlif avadanlıq hissələrini, hətta arxa hissəsindəki “ENDURANCE” yazısını da görmək mümkün idi. Bir əsrdən çox müddət keçməsinə baxmayaraq, gəmi öz tarixindən izləri qoruyub saxlamışdı.
Tədqiqatçılar gəmini suyun üzərinə qaldırmadılar. Onun vəziyyəti xüsusi sualtı aparatların köməyi ilə araşdırıldı və gəmi batdığı yerdə saxlanıldı. Bu ərazi tarixi irs obyekti kimi qorunur.
Niyə bu hadisə bu gün də heyrətləndirir?
“Endurance” tarixə Antarktidanı fəth etmiş ekspedisiyanın gəmisi kimi deyil, ilkin məqsədinə çata bilməsə də, bütün iştirakçılarını xilas etməyi bacaran bir ekspedisiyanın simvolu kimi düşüb.
Şeklton materiki bir sahildən digərinə keçə bilmədi. Lakin o, insanları ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qoyan bir sıra sınaqlardan keçirərək onların hamısını sağ-salamat geri qaytarmağa nail oldu. Belə şəraitdə verilən hər yanlış qərar insan həyatına başa gələ bilərdi.
Aradan bir əsrdən çox vaxt keçdikdən sonra müasir sualtı texnologiyalar sayəsində həmin gəmini batdığı yerdə görmək mümkündür. Frenk Hörlinin tarixi fotoşəkilləri isə bu qeyri-adi ekspedisiyanın yaddaşlarda yaşamasına kömək edir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az
