Türkiyədə hazırda maliyyə və siyasi böhran geniş vüsət alır. Qeyd edək ki, 17 sentyabrda 456 min investorun təxminən 18 milyard dollar dəyərində aktivlərini idarə edən 131 fondun ləğvi təkcə bazar manipulyasiyası və çirkli pulların yuyulması ilə bağlı cinayət işlərinə deyil, həm də siyasi qalmaqala səbəb olub. Məlum olub ki, təxminən yarım milyon Türkiyə vətəndaşının investisiyalarını itirməsinə səbəb olan maliyyə piramida sxemində hakimiyyətin ən yüksək eşelonlarından olan insanlar iştirak edir.
Sentyabr ayının sonuna qədər hakim elitadan yalnız bir şəxsin 131 fondun iflasında və Türkiyə bazar kapitallaşmasının on milyardlarla dollar itirilməsində iştirak etdiyi məlum idi: hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) sədr müavini Fatma Betül Sayyan Kaya. Məlum oldu ki, Kaya və əri İstanbul Fond Birjasının çökməsindən bir neçə gün əvvəl “Özata Denizcilik” gəmiqayırma şirkətinin səhmlərini sataraq təxminən 41,6 milyon dollar qazanıblar ki, bu da 1250% gəlir deməkdir. Bazar manipulyasiyasında şübhəli bilinən Kaya sentyabrın 26-da prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müavini vəzifəsindən istefa verib. Lakin son bir ay ərzində Türkiyə vətəndaşlarının milyardlarla dollarlıq investisiyalarının itirilməsindən mənfəət əldə etməkdə şübhəli bilinən türk siyasətçilərinin sayı artıb. 21 və 25 oktyabr tarixlərində Türkiyə prezidentinin keçmiş müşaviri Ertan Aydın prokurorluğun tələbi ilə iki dəfə saxlanılıb. Ən böyük dövlət maliyyə və sığorta şirkətləri olan "Türkiye Sığorta" və "Türkiye Hayat Emeklilik"in baş direktoru Taha Çakmak da nəzarətə götürülüb. Fond bazarının çökməsindən beş ay əvvəl dövlət nəzarət agentliyindəki rəhbər vəzifəsindən istefa verən SPK Kapital Bazarları İdarəsinin keçmiş sədri İbrahim Ömər Gönülə qarşı istintaq başlanıb. SPK-nın hazırkı sədri Mahmut Sütçü istefa verib. Maliyyə nazirinin müavini Osman Çelikin kürəkəni İsgəndər Balcı həbs edilib, Çelik isə özü istefa verib. Beləliklə, maliyyə piramidasından faydalananlar prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın yaxın çevrəsindən və kapital bazarının və vətəndaşların əmanətlərinin qorunmasına cavabdeh olan dövlət qurumlarından - Maliyyə Nazirliyi və SPK-dan olan insanlardır. İllərdir müxalifət tərəfindən səsləndirilən dövlət qurumlarındakı korrupsiya ittihamları getdikcə daha çox doğru olur, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası, hökumət və prezidentin özü də daxil olmaqla, hakimiyyətə ictimai dəstəyi sarsıdır. Vətəndaşlar haqlı olaraq investisiyalarının yoxa çıxmasında məsul olanların cəzalandırılmasını gözləyirlər, müxalifət qüvvələri isə ölkədəki mövqelərini gücləndirmək üçün vəziyyətdən istifadə etməyə çalışırlar. Maliyyə problemi kimi başlayan böhranın siyasi komponenti göz qabağındadır. Lakin böhran Türkiyə rəhbərliyi üçün ən əlverişsiz zamanda başlayıb. Cəmi bir il yarımdan sonra, 2028-ci ilin may ayında ölkədə daha bir prezident seçkisinin keçirilməsi planlaşdırılır və Rəcəb Tayyib Ərdoğan artıq iki dəfə seçildiyi üçün namizədliyini irəli sürə bilməyəcək. Lakin konstitusiya, erkən səsvermə təşkil olunarsa, ona üçüncü müddətə namizədliyini irəli sürməyə icazə verir. Ərdoğanın baş müşaviri, Prezident Hüquq Siyasəti Şurasının sədr müavini Mehmet Uçumun sözlərinə görə, seçkilər rəsmi müddətdən üç həftə əvvəl, 2028-ci ilin aprelində keçirilə bilər. Növbəti aylarda erkən seçkilərin rəsmi elanı lazımdır, amma əvvəlcə maliyyə və siyasi qalmaqal bir şəkildə azaldılmalıdır. Əks təqdirdə, müxalifət hazırda məmurlara və maliyyəçilərə yönəlmiş ictimai narazılığı prezidentə yönəltmək imkanı əldə edəcək. Bunlar fonunda Rusiyanın “Vesti Kavkaza” nəşri yazır ki, sistemli daxili böhranların azaldılması üçün klassik mexanizm vətəndaş cəmiyyətinin diqqətini xarici təhdidlərə yönəltməkdir. Bu mexanizm dünyanın hər yerində hakimiyyətdə olanlar tərəfindən istifadə olunur və Türkiyənin vəziyyətində yeganə sual xarici hədəf olaraq kimin və hansı bəhanə ilə seçiləcəyi idi. Bu, ABŞ ola bilməzdi, çünki Ankara F-35 müqaviləsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı Vaşinqtonla razılığa gəlməyə çalışır və hətta Rusiyanın S-400 raketlərinin başqa ölkəyə təhvil verilməsi ilə bağlı danışıqlar aparır. Bu, Rusiya ola bilməzdi, çünki Ukrayna münaqişəsinin həllində irəliləyiş yaxınlaşır və Ankara sülh prosesinin kənarında qala bilməz. Bu, Məkkə Sazişlərinin tərəfi olaraq Türkiyənin hazırda Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik islahatları ilə bağlı danışıqlar apardığı İran ola bilməzdi. Bu, hətta İsrail ola bilməzdi, çünki Türkiyə cəmiyyəti artıq mümkün qədər İsrail əleyhinədir və yəhudi dövləti son aylarda heç bir yeni bəhanə təqdim etməyib.
Türkiyə elitasının daxilindəki bir qrup "qırğı" bu vəziyyətə gözlənilməz bir həll yolu tapdı: daxili siyasi böhranı aradan qaldırmaq üçün əsas oyunçularla münasibətləri pozmaq praktik deyilsə və tanış düşmənlərə qarşı yeni bir şey tapıla bilmirsə, yaxın müttəfiqə zərbə vurmağa cəhd edə bilərlər. Türkiyə üçün bu, Azərbaycandır: bir neçə onillikdir ki, iki ölkə 1990-cı illərdə Azərbaycanın ümummilli lideri Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülən "bir millət, iki dövlət" prinsipi ilə yaşayır. 15 iyun 2021-ci ildə ölkələr Şuşa Bəyannaməsində rəsmi müttəfiq oldular. Onları iqtisadi cəhətdən bir sıra qlobal beynəlxalq layihələr, o cümlədən Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və bu yaxınlarda Orta Dəhlizin bir hissəsinə çevrilən Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu əlaqələndirir. Siyasətdə Bakı və Ankara daim dialoqdadır. Azərbaycan və Türkiyə xalqları dostdur, qardaşdır. Amma Türkiyə siyasətçilərinin "qırğıları" bunlar fonunda Azərbaycana hücum etməyə cəhd etdilər. Əvvəlcə Bakının İsraillə ənənəvi əlaqələri Azərbaycana böhtan atmaq, mediada və sosial şəbəkələrdə xarici siyasət qalmaqalını qızışdırmaq üçün bəhanə kimi istifadə olunurdu. Lakin oktyabrın ortalarında "qırğılar" diqqətlərini qanunvericilik sahəsindəki yeniliyə yönəltdi: 21 sentyabrda Azərbaycan hökuməti məktəblilərin məktəbli formalarının vahidliyini hər hansı bir elementlə, o cümlədən dünyəvi təhsil prinsipinə zidd olan elementlərlə pozmasını qadağan edən sənədin icrası üçün qərar qəbul etdi. Qəbul edildiyi gün bu sənəd Ankarada heç bir sual doğurmadı, çünki fond bazarı böhranı yeni başlayırdı. Yeni məktəbli forması qaydaları yalnız üç həftə sonra diqqəti cəlb etdi. Oktyabrın 12-də Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saral sosial mediadan istifadə edərək, qızların məktəblərdə hicab taxmasını qadağan edən 309 saylı qərarın ləğvini tələb etdi. O, bunu qəbuledilməz elan etdi və Azərbaycanın "bu səhvi mümkün qədər tez düzəltməsini" gözlədiyini bildirdi. Onu hakim partiyanın millət vəkili Müfit Aydın dəstəklədi və o, 309 saylı qərarın ləğvi tələbini Azərbaycanın Türkiyəyə olan "qardaşlıq borcu" ilə əlaqələndirdi. Bundan bir müddət əvvəl "Köklü Değişim Medya" media şirkəti prezident İlham Əliyevi birbaşa təhqir edən Azərbaycan əleyhinə materiallar dərc etməyə başlamışdı. Beləliklə, təhsil sektorunda nizam-intizamı bərpa etmək üçün Bakıya hücumlar sistemli və yarı-rəsmi hala gəlmişdi. Azərbaycana qarşı media kampaniyasının təşkilatçılarının Bakıya nə dərəcədə təsir göstərməyə ümid etdikləri və Türkiyə mediasının diqqətini daxili siyasi məsələlərdən müttəfiq dövlətdəki hadisələrə yönəltmək üçün nə dərəcədə "təhlükəsiz" səs-küy yaratmağa ümid etdikləri hələ də məlum deyil. Onların əvvəldən Azərbaycanı "pis müttəfiq" kimi təqdim etmək şansı yox idi, çünki Bakı nə Ankara, nə də Türkiyə xalqı üçün heç bir problem yaratmayıb. "Qırğalar"ın anti-Azərbaycan kampaniyasına başlamaq üçün istifadə etməyə çalışdıqları Təl-Əvivlə əlaqələrin özü problem deyil, Ankara üçün üstünlükdür, çünki Azərbaycan diplomatiyası Türkiyə və İsrailə əlaqələri qorumağa və mövcud qarşıdurmada eskalasiyanın qarşısını almağa kömək edir. Suriyada Türkiyə və İsrail orduları arasında toqquşmaların qarşısını almaq üçün iki ölkənin xüsusi xidmət orqanlarının nümayəndə heyətlərinin 9 aprel 2025-ci ildə Bakıda görüşünü və Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin İsrailin 1915-ci il Osmanlı İmperiyasında baş verən hadisələri "erməni soyqırımı" kimi tanımasına qarşı iyul etirazını qeyd etmək kifayətdir ki, bu da məsələnin Knessetin gündəliyindən çıxarılmasına səbəb oldu. Hicablara gəldikdə, bu mövzunun minimal təhlili Oktay Saral və onun əlaltılarının Bakıya qarşı iddialarının uydurma mahiyyətini ortaya qoyur. Türkiyə istisna olmaqla, bütün türk ölkələri məktəblərdə dini simvolları qadağan edir, çünki onlar hamısı dünyəvi dövlətlərdir və təhsilin dünyəvi təbiəti onların konstitusiyalarında təsbit olunub. Qazaxıstan, Özbəkistan və ya Şimali Kipr Türk Respublikası ilə heç bir problem yaranmayıb. Türkiyənin özündə hicablara yalnız 2014-cü ildə icazə verilirdi, bundan əvvəl isə otuz il qadağan olunmuşdu. Yeri gəlmişkən, İsraildə digər dini simvollar kimi hicablara da məktəblərdə icazə verilir, lakin bunun Türkiyə-İsrail gərginliyinin sakitləşməsinə heç bir təsiri olmayıb. Əlbəttə ki, Azərbaycan qardaş ölkədə ona qarşı yönəlmiş media kampaniyasını da görməzdən gəlməyib. Ən yüksək səviyyələrdə Ankaraya bildirilib ki, Oktay Saral və digər türk siyasətçiləri və media xadimlərinin Azərbaycanda məktəbli forması qaydaları ilə bağlı açıqlamaları suveren dövlətin daxili işlərinə müdaxilə təşkil edir ki, bu da ümumiyyətlə, xüsusən də iki respublika arasındakı ittifaq münasibətlərində qəbuledilməzdir. Bakı Türkiyə hakimiyyəti ilə təmaslarında vurğulayıb ki, Azərbaycan bütün dinlərə hörmət edən, Konstitusiyaya uyğun fəaliyyət göstərən və təhsil sahəsində heç bir milli qanunları və ya beynəlxalq normaları pozmayan dünyəvi bir dövlətdir. Eyni dərəcədə vacib olan odur ki, Azərbaycanın suverenliyi şübhəsizdir və heç kim daxili siyasətlə bağlı ona qarşı iddia qaldıra bilməz. "Qırğılar"ın Türkiyə vətəndaşlarının diqqətini daxili problemlərdən yayındırmaq cəhdi Türkiyə-Azərbaycan müttəfiqliyinin əvvəllər açıq və sarsılmaz görünən aspektlərini Türkiyəyə göstərməyi zəruri etdi: Azərbaycan Türkiyə ilə yalnız bərabər və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətləri tanıyır. Bu payız məlum oldu ki, Türkiyə elitasında hər kəs Azərbaycanla münasibətlərə dair bu anlayışı bölüşmür və ya qısamüddətli mənfəət üçün Ankaranın Bakı ilə müttəfiqliyini şübhə altına almağa hazır olan qruplar var. Bu vəziyyət Türkiyədə, ən azı ali rəhbərlik tərəfindən bu cür anti-Azərbaycan elementlərinin aradan qaldırılması üçün tədbirlər görülməsinin zəruriliyi məsələsini ortaya çıxarıb. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Bakı ilə danışıqlardan sonra Türkiyə hakimiyyəti öz sıralarında və media sahəsində nizam-intizamı bərpa etməyi seçdi. Oktay Saral Bakıya tələblərindən iki həftə sonra Türkiyə prezidentinin baş müşaviri vəzifəsindən azad edildi. “Köklü Değişim Medya”nın əməkdaşları Fatih Erşahin, Emin Yıldırım və Ahmet Sapa xarici dövlət başçısını təhqir etməkdə şübhəli bilinərək saxlanıldılar. Ərdoğan administrasiyası vətəndaşlara Türkiyənin Azərbaycanla münasibətləri ilə bağlı yalnız rəsmi hökumət açıqlamalarına etibar etməyi məsləhət gördü. Türkiyə sosial mediasında hicabla bağlı Azərbaycana qarşı hücumlar bir müddət davam edə bilər, xüsusən də bu məsələ İrandakı radikallar tərəfindən fəal şəkildə qızışdırıldığı üçün. Lakin vəziyyətin ümumilikdə nəzarət altında qalacağı gözlənilir. Buna görə də, Türkiyə hakimiyyətinin ölkə daxilindəki fond məsələsindən qaynaqlanan siyasi böhranı həll etmək üçün yeni bir mövzu tapması lazım gələ bilər.
Tahir TAĞIYEV
